Dolny Śląsk - dziedzictwo przeszłości utrwalone w zabytkach

Niederschlesien - die Erbschaft der Vergangenheit in Denkmälern verewigt

Lower Silesia - inheritance of the past in remains


 

Chróścina - powiat górowski

vor 1945 Kraschen - Kreis Guhrau

           

Najstarsze udokumentowane ślady osadnictwa w okolicach Chróściny pochodzą ze średniowiecza. Archeolodzy odkryli osadę z VI-VII w. i grodzisko z VIII-IX w. lub X-XII w. (data wcześniejsza jest bardziej prawdopodobna).
       Nazwa miejscowości ma charakter topograficzny i pochodzi od wyrazu "chróścina" (pisownia obowiązująca do 1936 r.) , który oznaczał "gąszcz, zarośla"; najstarsze zapisy nazwy: "Croszyna" (1289), "Crostina" (1580), "Krasch" (1596), "Kraschen" (1687/1688).
        Chróścina powstała w. XIII jako wieś przypuszczalnie książęca o charakterystycznym układzie zabudowań - plac, pośrodku z równoleżnikowo rozchodzącymi się drogami. Mniej więcej w tym samym czasie wzniesiono kościół, który od początku był pomyślany jako parafialny. W r. 1289 wymieniono z imienia plebana z Chróściny - Tomasza; następni duchowni odnotowani w dokumentach - Mikołaj (1345 r.) i Krzysztof (1440 r.).
        Być może w Chróścinie istniał jeszcze jeden kościół, albowiem w latach 80. XVII w. zapisano, że poza wsią zachowały się ślady świątyni p.w. św. Jerzego.
        W 1310 r. Chróścina jako jedna z wielu miejscowości znalazła się w obrębie okręgu sądowniczego usytuowanego w Górze.
        Wieś została przekazana rodowi von Dohna, wywodzącemu się z Dohna nad Łabą. W 1350 r. książę Jan Ścinawski zatwierdził dożywocie w Chróścinie dla Kunegundy von Liedlau, żony Boto von Dohna. Boto był właścicielem wsi, ale raczej mieszkał w Starej Górze. Jego wnuk Henryk VI von Dohna był panem na Chróścinie i Witoszycach, a w latach 1496-1508 starostą górowskim. Jemu można przypisać ok. 1483 r. powstanie obecnej świątyni p.w. św. Michała Archanioła. Z pierwotnego wyposażenia zachowała się drewniana rzeźba Marii z dzieciątkiem znajdująca się obecnie we wnętrzu kościoła. Prawdopodobnie pochodzi z szafy gotyckiego tryptyku, służącej jako ołtarz główny.
        Albo Henryk VI von Dohna, albo jego syn Christoforus (zm. w 1547 r.) przystąpił do budowy siedziby rodowej w Chróścinie.
Prawdopodobnie znajdowała się ona na zachodnim skraju wsi. Obecnie na terenie wsi znajduje się pałac (tzw. folwark górny) i pozostałości folwarku dolnego. Pałac leży po północnej stronie drogi do Czerniny. Pierwotnie powstał jako renesansowy dwór. W pierwszej połowie XVII w. nastąpiła przebudowa, z której zachowały się sklepienia i stropy na parterze. W XIX w. m.in. podwyższono budynek. A ok. 1937 r. przekształcono wnętrza. Obecnie renesansowy dwór jest budowlą pałacową o cechach barokowych
        Wokół podwórza przy pałacu znajdują się: dwa spichlerze (jeden z nich jest najstarszym obiektem po pałacu), stodoła, dwie obory, stajnia i czworaki.
        W 1508 r. Henryk von Dohna z bratem dokonał podziału majątku, a jego starszy syn Christoforus zapoczątkował chróścińskie odgałęzienie rodu von Dohna.
        Syn Christoforusa - Kaspar von Dohna adaptował kościół chróściński dla potrzeb wyznania ewangelickiego. W 1522 lub w 1530 r. świątynię zaczęli używać protestanci, a w 1654 r. kościół przywrócono katolikom.
        Chróścina z kolei przypadła wnukowi Kaspra - Henrykowi, a następnie jego córce Mariannie Jadwidze. Ta w 1643 r. odstąpiła Chróścinę jedynemu synowi z pierwszego małżeństwa - Henrykowi Joachimowi von Schllenburg, potem miejscowość przejęła jej wnuczka Urszula Marianna zamężna ok. 1655 r. z Karolem Maurycym von Reder. Ich syn Gottlieb von Reder w 1692 r. ożenił się z Anną Elżbietą von Sauerma. Mieli siedmioro dzieci. Zmarł przed 1722 r.
        W latach 1728-1738 dobro chróścińskie przejęły klaryski głogowskie, które posiadały je do 1810 r. (kasacja dóbr klasztornych edyktem Fryderyka Wilhelma III). Jako dobra państwowe wielokrotnie zmieniały dzierżawców: 1845 - Kinzel; 1875 - Jaerschky; 1888/90 - Hoferichter; 1895 - von Bernuth; 1937 - Siegfried Hofmann.
        W 1837 r. wybudowano szkołę ewangelicką.
        W 1920 r. podczas burzy uległy uszkodzeniu mury wieży. W 1929 r. zawaliły się trzy ściany wieży. Prace remontowe zakończono w 1933 r.

Mirosław Żłobiński


        Bibliografia: M. i T. Kaletynowie, J. Lodowski: Grodziska wczesnośredniowieczne województwa, Wrocław 1968; J. Lodowski: Dolny Śląsk na początku średniowiecza (VI-X w.), Wrocław 1980; B. Krzyślak: Chróścina: kościół p.w. św. Michała Archanioła, Poznań 1987 (maszynopis); B. Krzyślak: Chróścina: założenia pałacowe, Poznań 1987 (maszynopis)


   

                       

Kościół p.w. św. Michała Archanioła, płyty wmurowane w ścianę kościoła i pozostałość dawnego cmentarza okalającego niegdyś kościół.

                   


                   

Ruina pałacu oraz zabudowa gospodarcza (i mieszkalne na ostatnim zdjęciu) dawnego majątku.

                       

                       

           


   

Ostatnie zabudowanie gospodarcze folwarku Niederhof we wschodniej części miejscowości. Po znajdującej się na północ od folwarku cegielni nie pozostał najmniejszy ślad.


   

Na tym polu, na południe od Chróściny stało kiedyś kilka wiatraków.


           

Domy oraz pomniki w miejscowości.


   

Dom sióstr zakonnych - sprzed 1945 roku.


Z KSIĄŻKI ADRESOWEJ
ŚLĄSKICH MAJĄTKÓW ZIEMSKICH – rok 1937

Opracowanie: Zofia Hanulak i Elżbieta Maćkowska

CHRÓŚCINA
Dominium państwowe z folwarkiem.
Właściciel: Pruski skarb dominialny.
Dzierżawca: Zygfryd Hofman.
Powierzchnia: 333,5 ha; 232,75 ornej, 70 łąk, 8 pastwisk, 1,5 wody, 21,25 ogrodu, podwórza itd.
Dochód: 5469 marek.
Krochmalnia. Cegielnia.
Czarne bydło nizinne (książka rodowa), sprzedaż buhajów i cieląt. Hodowla i opas świń.
Uprawa okopowych.

Kwartalnik Górowski 1/2003


Budynek dworca kolejowego w Witoszycach zaadaptowany na dom mieszkalny.

Linia kolejowa Leszno – Góra – Krzelów

Historia

Dolnośląska powiatowa Góra uzyskała w 1885 roku pierwsze połączenie kolejowe z Bojanowem w Prowincji Poznańskiej. Trasa ta została w 1906 roku poprowadzona dalej do Głogowa. Zabrakło jednakże połączenia północ – południe, pomiędzy węzłami kolejowymi w Lesznie i Legnicy. Dlatego też 11 czerwca 1914 roku z udziałem Państwa Pruskiego, Prowincji Poznańskiej, powiatów: leszczyńskiego, górowskiego, ścinawskiego oraz miast: Góra, Ścinawa i Chobienia, wraz z mnóstwem zainteresowanych osób, a także, z należącym do Lenz & Co, Kolejowym Towarzystwem Budowlanym, założono Leszczyńsko – Górowsko – Ścinawską Kolej Małą Towarzystwo Akcyjne z siedzibą w Górze.

Ze względu na wybuch I wojny światowej, krótko po założeniu kolejki, trasę otwarto dla ruchu towarowego dopiero 15 września 1916 roku, a dla ruchu pasażerskiego 24 maja 1917 roku. Ruch obsługiwała – tak jak na Kolei Legnicko – Rawickiej – firma Lenz & Co.

17 stycznia 1920 roku Leszno wyzwolono. Mniej więcej od tego momentu około 10 kilometrowa część trasy leżąca na odcinku od Leszna do granicy w okolicach Laskowej nie była używana. Stało się tak z dwóch powodów. Po pierwsze w ramach prowadzonych walk powstańczych, Powstańcy Wielkopolscy wysadzili most na rzece Kopanicy (Rów Polski) w okolicach Henrykowa. Drugi powodem jest powstanie wkrótce granicy, między polską Laskową, a niemiecką wówczas Chróściną (1920r.). Do roku 1922 linia została na tym odcinku rozebrana, na co wskazują nigdy nie wznowione kursy do Leszna, nawet podczas niemieckiej okupacji w czasie II wojny światowej. Dziś spacerując wzdłuż torów linii Poznań – Wrocław widać jeszcze starotorze, ciągnące się do ogródków działkowych za Zaborowem.

Od 1920r. pociągi w kierunku Góry zaczynały bieg we Wrociszowie-Chróścinie. Nazwę Towarzystwa zmieniono 25 marca 1939 roku na Górowską Kolej Małą Towarzystwo Akcyjne.

Trasą Góra – Krzelów (Ścinawa, bo tam dojeżdżała większość pociągów) w latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku, jeżdżono pięć razy dziennie, w niedziele mniej; pomijając to jeździło kilka pociągów na linii Rawicz – Legnica przez Ścinawę, dzięki czemu podróżni, z tego punktu kolejowego (Ścinawy), mogli bez dalszych przesiadek podróżować główną linią Wrocław – Głogów, a także kontynuować podróż w kierunku Legnicy. W czasie II wojny światowej linia obsadzona była już tylko przez 3 – 4 pociągi dziennie. Znaczące zmniejszenie obsługi ruchu przypadło na odcinek od Góry do granicznego Wrociszowa-Chróściny.

Towarzystwo w 1928 roku składało się z 4 parowozów serii T3 (polskie oznaczenie TKh1); 1 wagonu motorowego, 5 wagonów osobowych, 2 wagonów bagażowych; w 1939 roku były to 3 lokomotywy, 2 wagony silnikowe, 7 wagonów osobowych, 2 bagażowe i 32 towarowe. Linia nosiła nazwę „małej”, bowiem jej parametry odbiegały od ówcześnie przyjętych standardów (promienie łuków, nacisk osiowy, wielkość wzniesień), a nie jak podają niektóre źródła, że była linią wąskotorową. Podróż z Leszna do Krzelowa zajmowała według rozkładu z 1917 roku 3 godziny. Średnia prędkość pociągu wynosiła zatem 20km/h.

Trasa

Pierwotnie licząca nieomal 60 km długości, normalnotorowa (1435mm) linia rozpoczynała się na Małym Dworcu w powiatowym Lesznie, należącym do ówczesnej Prowincji Poznańskiej i wiodła w kierunku południowym, równolegle do torów linii Poznań – Wrocław, rozdzielając się w obecnej dzielnicy Leszna, Zaborowie. Dalej przez granicę prowincji na Dolny Śląsk, krzyżując się w Sławęcicach z państwową linią Bojanowo – Odrzycko. Stąd, aż do Góry, tory podążały równolegle do siebie, mając osobne dworce w Sławęcicach i Górze. Za Górą linia kierowała się w kierunku Odry i biegła kilka kilometrów wzdłuż niej; potem osiągała w Krzelowie linię Kolei Legnicko-Rawickiej, która prowadziła przez Ścinawę do Legnicy.

Linia ta na odcinku Leszno – Krzelów nie przekraczała Odry, działo się to dopiero przed samą Ścinawą, a więc już za Krzelowem. Najbliżej rzeki linia znajdowała się w okolicach Luboszyc i Chobieni. Jednakże w tej drugiej sytuacja była bardziej skomplikowana, bowiem dworzec znajdował się tam po wschodniej stronie rzeki, a miasto po zachodniej.

 

• 0,0 Lissa Kleinbahnhof – Leszno Dworzec Mały

• 2,8 Lissa Saboren – Leszno Zaborowo

• 7,6 Heinrichshof – Henrykowo

• --- Staatsgrenze ab 1920 – granica państwa od 1920, okolice Laskowej

• 13,1 Heinzendorf-Kraschen – Wrociszów-Chróścina /Witoszyce/

• 16,5 Gleinig – Glinka

• 19,0 Schlabitz Kleinbahnhof – Sławęcice Dworzec Mały

• 22,0 Guhrau Kleinbahnhof – Góra Dworzec Mały

• 24,7 Alt-Guhrau – Stara Góra

• 27,1 Neuguth – Rogów Górowski

• 29,7 Groß Osten – Osetno

• 33,4 Oderbeltsch (1939: Waldvorwerk) – Bełcz Wielki (1939: Masełkowice)

• 35,2 Herrnlauersitz - Luboszyce

• 38,1 Irrsingen – Irządze

• 41,4 Lübchen – Lubów

• 43,9 Köben (Fähre über die Oder) – Chobienia

• 46,7 Neuheidau – Bieliszów

• 49,7 Nieder Gimmel – Jemielno Górowskie

• 51,8 Neuvorwerk (Nur Güterverkehr) – Borki (tylko ruch towarowy)

• 53,4 Rayschen – Rajczyn

• 54,9 Krischütz – Gryżyce

• 58,7 Wischütz – Wyszęcice

• 59,8 Krehlau LRE – Krzelów Kolej Rawicko-Legnicka

• + 8,0 Ścinawa

 

Autor: Witold Porankiewicz 

Opracowane na podstawie: 

Siegfried Bufe: Eisenbahnen in Schlesien. Egglham 1989.

http://dirk.steindorf-sabath.eu/kr-eisen-lissa-guhrau.html


 

Archiwalne widokówki i zdjęcia

Historische Ansichtskarten und Fotos

Friedrich Bernhard Werner - Ilustrowana Topografia Śląska z lat 1744-1768. Skan udostępnił autor strony: http://www.dokumentyslaska.pl/

           

           

           


Śląsk - Dolny Śląsk - Schlesien - Niederschlesien - Silesia - Zabytki Dolnego Śląska

Będę wdzięczny za wszelkie informacje o historii miejscowości, ciekawych miejscach oraz za skany archiwalnych widokówek lub zdjęć.

Wenn Sie weitere Bilder oder Ortsbeschreibungen zu dem oben gezeigten Ort haben sollten, wäre ich Ihnen über eine Kopie oder einen Scan sehr dankbar.

Tomasz  Mietlicki    e-mail  -  itkkm@o2.pl