Dolny Śląsk - dziedzictwo przeszłości utrwalone w zabytkach

Niederschlesien - die Erbschaft der Vergangenheit in Denkmälern verewigt

Lower Silesia - inheritance of the past in remains


 

Czeladź Wielka - powiat górowski

vor 1945 Gepidau früher Tschilesen - Kreis Guhrau

 

Czeladź Wielka
Dorf Tscheletz (1288), Czhelacz (ok. 1300), allodium in Selescowic (1328), in Tschelazen (1332), pago Schelasen (1670), Tschelesen (1687/88), Tschilesen (1787), Gepidau (1937).
Przysiółek: Stefanów – Friedrichshof

Wieś o rodowodzie średniowiecznym wymieniona w wykazie miejscowości obowiązanych do opłacania dziesięciny biskupstwu wrocławskiemu (XIV). Niemniej jednak najwcześniej znanym właścicielem majątku w Czeladzi Wielkiej jest rodzina von Schier wzmiankowana w 2 poł. XVI i 1 poł. XVII w., po niej dobro przeszło na Albrechta Wengierskiego. W XVII - XVIII w. jako właściciel wymieniony jest Adam von Stossel z Głobic, w latach 80 -tych XVIII w. - major von Seidel, zaś w latach 1891 - 1906 - Gottlieb Walter. W 1906 r. majętność kupił Paul Rieger z Naratowa, w rękach tej rodziny Czeladź pozostała do 1945 r. Ostatnią właścicielką była Therese Schack z domu Rieger (1937).
W opisie Zimmermanna (1787) Czeladź była średniej wielkości wsią z folwarkiem, kościołem ewangelickim, szkołą i plebanią. W okresie 1775 – 1804 przy drodze w kierunku Baranowic funkcjonowała winnica Christopha Rausera. W latach 1765 - 1787 odnotowano: 10 kmieci, 13 - 16 zagrodników, 2 wolnych (od pańszczyzny), 6 - 12 chałupników oraz 4 rzemieślników. Ogółem liczba mieszkańców wynosiła 272 osoby.
W 1845 r. na terenie miejscowości znajdował się pałac z folwarkiem, kuźnia, wiatrak, gorzelnia, browar, młyn konny i 43 domy. Ogólna liczba mieszkańców w tym czasie wynosiła 340 osób, w tym 2 szewców. W skład majątku wchodziły folwarki Stefanów (Friedrichshof) i Kruste z owczarnią oraz wieś Baranowice. Podstawę utrzymania stanowiła gospodarka rolna, hodowla owiec i bydła, przemysł browarniano - gorzelniany oraz w niewielkim stopniu rzemiosło.
Obecny zespół folwarczny został ukształtowany w 2 poł. XIX w.. Pierwotnie składał się z części gospodarczej i rezydencjonalnej, po której pozostałością jest park ze stawem. Lokalizacja dworu nie jest znana.
Czeladź Wielka położona jest przy lokalnej drodze, ok. 4 km na północny zachód od Kowalowa. Zespół folwarczny usytuowany jest na zachodnim krańcu wsi, w łuku drogi Wąsosz - Jemielno. Pozostała zabudowa miejscowości o charakterze mieszkalno – gospodarczym pochodzi ze schyłku XIX i pocz. XX. w. Czytelny jest pierwotny układ przestrzenny w formie ulicówki.

Wykaz zabytków architektury i budownictwa


Kościół fil. p.w. św. Stanisława, dawna kaplica pomocnicza, XIV, wpisany do rejestru zabytków dn. 7.12.1960 pod nr 824/810
Cmentarz poewangelicki, 2 poł. XVI
Cmentarz rodowy, na pn. zach. od wsi:

- Kaplica grobowa, 4 ćw. XIX
- Kaplica grobowa rodziny Rieger, 1912
Zespół folwarczny, 2 poł. XIX
a) dom mieszkalny, nr 49, 1889
b) dom mieszkalny, obecnie biuro
c) oficyna
d) dawna obora, obecnie chlewnia, 1909
e) stodoła, 2 poł. XIX
f) stodoła
g) magazyn
i) kuźnia
j) obora, obecnie chlewnia, 1919
k) obora, obecnie chlewnia, 1899
l) spichlerz, obecnie magazyn i garaże, 4 ćw. XIX, wpisany do rejestru zabytków dn. 28.06.1993 pod nr 1429
ł) warsztaty, obecnie kuźnia
m) park podworski, k. XIX
Dom mieszkalny - klub Ruchu, pocz. XX
Szkoła podstawowa nr 2, k. XIX
Szkoła podstawowa nr 46, l. 30 - te XX
Dom mieszkalny, nr 19, 1924
Dom mieszkalny, nr 28, 1928
Dom mieszkalny, nr 30, 1903
Dom mieszkalny, nr 34, k. XIX
Dom mieszkalno-gospodarczy, nr 37, pocz. XX
Dom mieszkalny, nr 38, poł. XIX
Dom mieszkalny i komin cegielni, pocz. XX
Komin cegielni, pocz. XX

Charakterystyka istniejącej zabudowy

CZELADŹ WIELKA – Wieś na zachodnim krańcu gminy. W południowej części znaj-duje się duży folwark ze spichlerzem z IV ćwierci XIX wieku, wpisanym do rejestru zabytków. Część północną stanowi zwarta zabudowa zagrodowa skupiona wokół placu utworzonego przez rozwidlenie dróg, na którym usytuowany jest zabytkowy kościół z XIV wieku. Budynki sprzed 1945 roku, parterowe, z dwuspadowymi dachami krytymi dachówką ceramiczną. Zabudowania folwarczne, zarówno gospodarcze – nieużytkowane, jak i mieszkalne, (zamieszkałe) są w złym stanie technicznym. Teren folwarku jest nieurządzony, niezagospodarowany. Przy południowej granicy historycznego układu, postawione zostały dwa budynki wielorodzinne, niedostosowane do tradycyjnej zabudowy (płaskie dachy).

Informacje pochodzą z publikacji:

"Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Wąsosz"

Wąsosz – marzec 2000 r.


Dokładne miejsce po pałacu w Czeladzi Wielkiej.

     

Zabudowa gospodarczo - mieszkalna dawnego majątku.


     

Kościół p.w. św. Stanisława.

           

Płyty wmurowane w ścianę kościoła oraz  otoczenie świątyni, które stanowiło kiedyś cmentarz ewangelicki do którego prowadziła widoczna na ostatniej fotografii brama.


  

Droga prowadząca do rodowych kaplic grobowych.

        

Kaplica grobowa rodziny Rieger.


              

Kaplica grobowa rodziny Rieben.


Zapory przeciw czołgom powstały na początku 1945 roku. Usytuowane są przy drodze w kierunku na Jemielno.


   

Dawna masarnia i sklep mięsny (sprzed 1945 roku) oraz stara gospoda.



                    

                 

Kościół p.w. św. Stanisława oraz elementy z jego wspaniałego wnętrza.

Autor fotografii Marek Chwistek ze Wschowy.



Z KSIĄŻKI ADRESOWEJ
ŚLĄSKICH MAJĄTKÓW ZIEMSKICH – rok 1937

Opracowanie: Zofia Hanulak i Elżbieta Maćkowska

CZELADŹ WIELKA

Dobra szlacheckie z folwarkiem Kruste.
Właścicielka: Teresa Schack, z domu Rieger. W posiadaniu rodziny od 1905 roku.
Powierzchnia: 499,33 ha; 272 ornej, 40 łąk, 0,74 wody, 168 lasu, 6,25 parku i ogrodów, 12,34 podwórza itd.
Dochód: 4306,62 marek.
Udziały w gorzelni i fabryce płatków ziemniaczanych w Czeladzi. Znana premiowana hodowla świń. Bydło mleczne i  opasowe. Uprawa buraków i ziemniaków.

 

Kwartalnik Górowski 1/2003

 


 

Archiwalne widokówki i zdjęcia

Historische Ansichtskarten und Fotos

   


Na podstawie bardzo obszernych materiałów udostępnionych przez Pana Adama Polańskiego z Czeladzi Wielkiej opracowuję dokładną historię kościoła i majątku, która ukarze się na tej stronie.


Śląsk - Dolny Śląsk - Schlesien - Niederschlesien - Silesia - Zabytki Dolnego Śląska

Będę wdzięczny za wszelkie informacje o historii miejscowości, ciekawych miejscach oraz za skany archiwalnych widokówek lub zdjęć.

Wenn Sie weitere Bilder oder Ortsbeschreibungen zu dem oben gezeigten Ort haben sollten, wäre ich Ihnen über eine Kopie oder einen Scan sehr dankbar.

Tomasz  Mietlicki    e-mail  -  itkkm@o2.pl