Dolny Śląsk - dziedzictwo przeszłości utrwalone w zabytkach

Niederschlesien - die Erbschaft der Vergangenheit in Denkmälern verewigt

Lower Silesia - inheritance of the past in remains


 

Luboszyce - powiat górowski

vor 1945 Herrnlauersitz - Kreis Guhrau

 

KOŚCIÓŁ W LUBOSZYCACH

Kwartalnik Górowski 18/2007

Geschichte der Kirche Herrnlauersitz, Kreis Guhrau
„Guhrauer Kreiszeitung“ 1989 nr 7 s. 14
Tłumaczył Daniel Wojciechowski


30 grudnia 1653 r. zabroniono odprawiania mszy w obrządku ewangelickim w kościele w Osetnie Wielkim. Niewiele miesięcy później odebrano ewangelikom również kościół w Żabinie. Ksiądz z Osetna Wielkiego Samuel Hindenburg przeniósł się do powiatu Ryczeń i odprawiał msze w owczarni w Chorągwicach, znajdującej się w zamku von Lestwitza, pana na Miechowie i Luboszycach. Ponieważ w powiecie Ryczeń nie było żadnej świątyni, władze powiatu postanowiły wybudować dwa kościoły: w Luboszycach i w Ryczeniu. Książę Chrystian legnicko-brzesko-wołowski udzielił dnia 23 sierpnia 1657 r. swojej zgody na budowę. Na jednej z belek ściennych koło ołtarza znajdujemy w kościele w Luboszycach napis 1657 r. Christof Hetzig. W tym roku zbudowano więc ten kościół, jego budowniczym był właśnie Christof Hetzig, który zbudował też kościoły w Schluhtingsheim i Rostendorf. Kościół ten opierał się na konstrukcji klejonej z muru pruskiego, a w 1781 r. dobudowano jeszcze wieżę kościelną. Jednak dzwon kościół ten posiadał już w roku 1665, wisiał on zapewne w stojącej nie opodal dzwonnicy; podobnie jak to miało miejsce w Geitschen i Schlichtingsheim. Na skutek powodzi w 1849 r. i 1854 r. kościół został mocno zniszczony, tak że był konieczny gruntowny remont, który przeprowadzono w roku 1859. Kościół ten posiadał mnóstwo cennych zabytków architektonicznych. Starego ołtarza z 1651 r. nie używano już w naszych czasach. Znajdował się on za amboną. Obraz na ołtarzu pokazuje Ukrzyżowanego z Marią, Matką Jego i Marią Magdaleną. Jest sygnowany C.F.G. 1671 r. Mniejszy obraz na postumencie pokazuje ustanowienie Wieczerzy Pańskiej. W roku 1859 stary ołtarz zastąpiono nowym, skromnym; to samo zrobiono ze starą amboną. Z 1670 r. pochodzą również krucyfiks na ołtarzu i chrzcielnica. Ma ona kształt delikatnego pucharu i ozdobiona jest bogatymi rzeźbami. W zakrystii stał też konfesjonał, który został sporządzony w roku 1737 przez pewnego stolarza, Gottfrieda Menzla. Wtedy obowiązywała jeszcze spowiedź indywidualna. Szczególną ozdobą tego kościoła były też cztery tarcze herbowe, jedenaście obrazów rycerskich i obrazy przedstawiające pastorów.

A. Tarcze herbowe:

1. Joachima von Lestwitza z 1667 r. Był on właścicielem Miechowa Dolnego, panem Luboszyc Wielkich i Luboszyc Małych oraz starszym ziemskim [Landesältester] w księstwie wołowskim.

2.Ernesta Gottfrieda von Diebitscha, pana na Naratowie, z około 1682 r. Posiadał on ponadto jeszcze Strupinę. Podaje się, że był wybornym dżentelmenem.

3.Adama Leonharda von Stößela z Głobic z 1691 r. Był dziedzicem Chełma [Bartsch Culm], Irządz, Głobic; starszym ziemskim w księstwie wołowskim i sędzią w powiecie Ryczeń. Tarcza herbowa Heinricha von Lück, pana na Miechowie, który zmarł w roku 1662, ponoć też wisiała kiedyś w tym kościele.

B. Grupa dużych obrazów drewnianych

1. Johann von Unruh, pan na Wągrodzie, z 1694 r. Obraz pokazuje tego rycerza w pełnym rynsztunku i w wysokiej peruce. Rama drewniana jest bogato rzeźbiona; zdobiona podobiznami szpady, włóczni, chorągwi i herbem. Johann Sigismund von Unruh był również starszym ziemskim w księstwie wołowskim i sędzią w Ryczeniu. Pochowano go w Żabinie.

2. Christof Friedrich von Luke, pan na Miechowie Górnym, z 1695 r. Obraz okala delikatna rama drewniana w stylu rokoko.

3. Johann Friedrich von Loos, pan na Osetnie Wielkim, z 1686 r. Rama w kształcie liści dębu. W drewnie wyryte zostało przedstawienie bitwy tureckiej. Johann Friedrich von Loos został trafiony turecką kulą w okolice serca; odniósł jednak powierzony mu sztandar do obozu, po czym skonał.

4. Wolf Heinrich von Unruh, pan na Wągrodzie, z 1700 r. Wspaniała figura w herbie z bronią różnego rodzaju, z koroną szlachecką, a poniżej dwa anioły. Również on walczył z Turkami.

5. Hans Sigismund von Unruh, pan na Wagrodzie, z 1702 r. Był bratem Wolfa Heinricha. Obraz ten jest namalowany na płótnie, otoczony ramą z emblematami broni i liści dębu.

6. Georg Friedrich von Stosch, pan na Szaszorowicach, z 1707 r. Do niego poza Szaszorowicami należały też Gola, Głobice i Crumbach.

C. Obrazy metalowe. Te obrazy rycerskie są wykonane z cynku i ukazują od czoła wizerunek, a tył obrazu to drzewo genealogiczne.

1. Heinrich Oswald von Sack, pan na Lubowie i Chorągwiach, z roku 1708. Do niego należał też Trzebosz.

2. Hans Wolfram von Loos z 1716 r. Dziedzic z Osetna Wielkiego, na Niwie, z Osetna Małego, Kietlowa, Równej, Zakrzowa; cesarski kapitan, starszy ziemski w okręgu górowskim i sędzia z powiatu Ryczeń. Obraz pokazuje tego rycerza w płaszczu purpurowym w białych lokowanych włosach.

3. Georg Caspar von Tschammer z 1719 r. Przedstawiciel linii daszowskiej rodu, mieszkał w Czerninie Dolnej. Zmarł w Osetnie Wielkim, a pochowany został w Giżynie.

4. Hans Oswald baron von Sack, pan na Lubowie i Chorągwiach, z 1745 r., królewski podkomorzy. Do tego obrazu dodano dwa drewniane podwójne herby barona i jego żony Ursuli Kathariny von Schweinitz. Ostatni obraz rycerski jest namalowany na płótnie i ma czarną drewnianą ramę. Przedstawia on barona Christofa Wenzla von Hocki, pan na Żuchlowie Górnym, który zmarł w roku 1781. On ofiarował kościołowi nowe organy, po tym jak stare zostały zniszczone przez Rosjan w trakcie trwania wojny 7-letniej. 12 obrazów przedstawiających pastorów to kolejna ozdoba tego kościoła i równocześnie żywa jego kronika. Obrazy pokazują nam:

1. Samuela Hindenburga, pastora tutejszej świątyni w latach 1654-1684;
2. Gottfrieda Gräbnera, pastora tutejszej świątyni w latach 1680-1708;
3. Johanna Thamma, pastora tutejszej świątyni w latach 1684-1708;
4. Christiana Gottlieba Ungera, pastora tutejszej świątyni w latach 1708-1719;
5. Joasiasa Gottfrieda Neandera, pastora tutejszej świątyni w latach 1720-1730;
6. George’a Pätzolda, pastora tutejszej świątyni w latach 1727-1742;
7. mgr Wenzla Siegemunda Gerharda, pastora tutejszej świątyni w latach 1730-1742;
8. Johanna Caspera Langnera, pastora tutejszej świątyni w latach 1742-1743;
9. Johanna George’a Kretschmara, pastora tutejszej świątyni w latach 1744-1751;
10. Christiana Gottloba Rutscha, pastora tutejszej świątyni w latach 1751-1781;
11. Carla Friedricha Hoffmanna, pastora tutejszej świątyni w latach 1760-1764;
12. Georga Heinricha Gottfrieda Hahna, pastora tutejszej świątyni w latach 1771-1797.

Do roku 1820 kościół w Ryczeniu był utrzymywany przez Luboszyce, a więc było tu dwóch pastorów.


HISTORIA KOŚCIOŁA W LUBOSZYCACH W POWIECIE GÓRA

Kwartalnik Górowski 18/2007

Geschichte der Kirche Herrnlauersitz, Kreis Guhrau
„Guhrauer Kreiszeitung“ 1989 nr 7 s. 14
Tłumaczył Daniel Wojciechowski

W roku 1957 gmina Luboszyce mogła świętować jubileusz 300-lecia swojego kościoła. Został on wzniesiony w roku 1657, aby ewangelikom z tego obszaru zastąpić ich kościół, który został im odebrany w innych miejscowościach. Między Baryczem dolnym a Odrą rozciągał się wówczas – długi na cztery godziny marszu a szeroki na jedną godzinę – powiat Ryczeń, należący do ewangelickiego księstwa legnicko-wołowskiego. Powiat ten obejmował 14 miejscowości, ale nie miał własnego kościoła, ponieważ kościoły znajdujące się w pobliskim powiecie Góra były niedaleko. Powiat ten, położony z tamtej strony Baryczy, był, jak zresztą jak zresztą wówczas cały Śląsk, luterański. Przypadł jednak razem z księstwem głogowskim cesarzowi i dlatego miał stać się katolicki. Gdy zawiodły wszelkiego rodzaju naciski, w roku 1629 zostali zakwaterowani w Górze osławieni dragoni Lichtensteina ze ścisłym poleceniem, aby ewangelickie miasto przeszło na wiarę katolicką. Jedynym ich sukcesem było to, że z 5000 ewangelickich mieszkańców 4000 wywędrowało do sąsiednich miast ówczesnego państwa polskiego, gdzie panowała wolność wyznaniowa. Głównie były to Leszno, Rawicz, Bojanowo i Wschowa. Główny sędzia okręgowy Hans von Schlichting ufundował dla ewangelików ze Śląska miasteczko Szlichtyngowa. Konsekwencją pokoju z roku 1648 było odebranie ewangelikom w powiecie Góra kościołów, m.in. w Żabinie i w Osetnie Wielkim. Po tych wydarzeniach w powiecie Ryczeń wybudowano dwa kościoły: w 1657 roku w Luboszycach oraz w roku 1662 siostrzany kościół w Ryczeniu. Oba te kościoły – przede wszystkim jednak ten w Ryczeniu – były przeznaczone dla ewangelików powiatu górowskiego, którym to odebrano wszystkie kościoły razem z kościołami-przytułkami. A więc mimo presji ze strony urzędów i katolickiego duchowieństwa, trzymali się mieszkańcy Góry wiernie swojej ewangelickiej wiary. Gmina Luboszyce składała się pierwotnie z 13 niezbyt dużych wiosek i 13 majątków szlacheckich. Również było 13 patronów kościoła, co potwierdzał akt fundacyjny od księcia Chrystiana legnickiego, gdzie 12 pochodziło z okolic Luboszyc, a 13 z okolic Ryczenia. Szczególną ozdobę kościoła tworzyły wizerunki i herby, które zostały podarowane przez patronów kościoła na wieczną pamiątkę. Reprezentowane były tu śląskie rody szlacheckie: Lestwitz, Diebitsch, Stosch (dwa razy), Stössel, Unruh (trzy razy), Lucke, Loos (dwa razy), Sack (dwa razy), Tschammer i Hocke. Równie piękne były portrety 12 pastorów kościoła. Począwszy od Samuela Hindenburga, którego wypędzono z Osetna Wielkiego i który w nędzy głosił kazania często w owczarni, aż do pastora Heinricha Hahna, który zmarł w 1797 roku w Luboszycach. Jak wszędzie na Śląsku, tak i tu ewangelicy cieszyli się z nadejścia władzy pruskiej, ponieważ wiedzieli, że skończył się na zawsze przymus wyboru wyznania. Wiadomo, że wojna 7-letnia przyniosła ze sobą plądrowania i kłopoty, ale od tamtego czasu aż do roku 1945 gminę omijały pożogi wojenne i nastał czas spokojnego rozwoju. Kościołem w Ryczeniu początkowo zajmowały się i zarządzały Luboszyce, więc w Luboszycach musiało być najpierw dwóch pastorów. Dopiero w roku 1820 probostwo Ryczeń stało się samodzielne i obejmowało takie wioski jak: Ryczeń, Osetno Wielkie, Osetno Małe, Niwa, Kietlów i Chorągwice. Ale jeszcze po tym oddzieleniu parafia Luboszyce była tak rozciągnięta, że w roku 1905 odłączono jeszcze od niej probostwo Wągroda z wioskami: Wągroda, Głobice, Żabin, Karów i Bartodzieje. W roku 1907 stary kościół z okazji jubileuszu 250-lecia został całkowicie odnowiony i otrzymał nowe organy, ale w zarysie zewnętrznym pozostał niezmieniony. Ówczesny pastor Menzel napisał nawet z tej okazji księgę jubileuszową, która zawiera wiele ciekawostek z historii tej gminy. Mieszkańcy gminy pracowali głównie na roli, ale ze względu na bliskość Odry również żegluga dawała pracę wielu mieszkańcom. Rzeka odgrywała dużą rolę w życiu gminy. Dwa razy kronika wspomina duże powodzie (z roku 1849 i 1854) i za każdym razem kościół był zalany, a podczas drugiej powodzi cmentarz został doszczętnie zniszczony. Wówczas Odra przepływała jeszcze bezpośrednio przez Luboszyce, podczas gdy po regulacji była oddalona już o 3 km. Ale mimo tego i tak podczas powodzi pola i łąki były ciągle zalewane, a plony były zagrożone.


       

Kościół p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego wybudowano w latach 1976 - 1978. Powstał na miejscu rozebranej w 1975 roku ewangelickiej świątyni o konstrukcji szachulcowej. Na ostatnim zdjęciu zachowany element z poprzedniego kościoła.

       

Pozostałość cmentarza okalającego niegdyś ewangelicką świątynię - rok 2004.

                   

Pozostałość cmentarza - rok 2009.


                   

Wiejski cmentarz przy drodze do Kietlowa. Elementy starych niemieckich płyt nagrobnych odnaleźć można tylko w okolicach centralnie położonego ołtarza.


                   

Archiwalne zdjęcia kościoła za pośrednictwem Mirosława Żłobińskiego udostępnił Eryk Koziołkowski.


Widok miejscowości w pobliżu kościoła.


           

Ciekawa zabudowa Luboszyc.


 

Archiwalne widokówki i zdjęcia

Historische Ansichtskarten und Fotos

                       


Miejsce po przystanku kolejowym przy zlikwidowanej linii.

Linia kolejowa Leszno – Góra – Krzelów

Historia

Dolnośląska powiatowa Góra uzyskała w 1885 roku pierwsze połączenie kolejowe z Bojanowem w Prowincji Poznańskiej. Trasa ta została w 1906 roku poprowadzona dalej do Głogowa. Zabrakło jednakże połączenia północ – południe, pomiędzy węzłami kolejowymi w Lesznie i Legnicy. Dlatego też 11 czerwca 1914 roku z udziałem Państwa Pruskiego, Prowincji Poznańskiej, powiatów: leszczyńskiego, górowskiego, ścinawskiego oraz miast: Góra, Ścinawa i Chobienia, wraz z mnóstwem zainteresowanych osób, a także, z należącym do Lenz & Co, Kolejowym Towarzystwem Budowlanym, założono Leszczyńsko – Górowsko – Ścinawską Kolej Małą Towarzystwo Akcyjne z siedzibą w Górze.

Ze względu na wybuch I wojny światowej, krótko po założeniu kolejki, trasę otwarto dla ruchu towarowego dopiero 15 września 1916 roku, a dla ruchu pasażerskiego 24 maja 1917 roku. Ruch obsługiwała – tak jak na Kolei Legnicko – Rawickiej – firma Lenz & Co.

17 stycznia 1920 roku Leszno wyzwolono. Mniej więcej od tego momentu około 10 kilometrowa część trasy leżąca na odcinku od Leszna do granicy w okolicach Laskowej nie była używana. Stało się tak z dwóch powodów. Po pierwsze w ramach prowadzonych walk powstańczych, Powstańcy Wielkopolscy wysadzili most na rzece Kopanicy (Rów Polski) w okolicach Henrykowa. Drugi powodem jest powstanie wkrótce granicy, między polską Laskową, a niemiecką wówczas Chróściną (1920r.). Do roku 1922 linia została na tym odcinku rozebrana, na co wskazują nigdy nie wznowione kursy do Leszna, nawet podczas niemieckiej okupacji w czasie II wojny światowej. Dziś spacerując wzdłuż torów linii Poznań – Wrocław widać jeszcze starotorze, ciągnące się do ogródków działkowych za Zaborowem.

Od 1920r. pociągi w kierunku Góry zaczynały bieg we Wrociszowie-Chróścinie. Nazwę Towarzystwa zmieniono 25 marca 1939 roku na Górowską Kolej Małą Towarzystwo Akcyjne.

Trasą Góra – Krzelów (Ścinawa, bo tam dojeżdżała większość pociągów) w latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku, jeżdżono pięć razy dziennie, w niedziele mniej; pomijając to jeździło kilka pociągów na linii Rawicz – Legnica przez Ścinawę, dzięki czemu podróżni, z tego punktu kolejowego (Ścinawy), mogli bez dalszych przesiadek podróżować główną linią Wrocław – Głogów, a także kontynuować podróż w kierunku Legnicy. W czasie II wojny światowej linia obsadzona była już tylko przez 3 – 4 pociągi dziennie. Znaczące zmniejszenie obsługi ruchu przypadło na odcinek od Góry do granicznego Wrociszowa-Chróściny.

Towarzystwo w 1928 roku składało się z 4 parowozów serii T3 (polskie oznaczenie TKh1); 1 wagonu motorowego, 5 wagonów osobowych, 2 wagonów bagażowych; w 1939 roku były to 3 lokomotywy, 2 wagony silnikowe, 7 wagonów osobowych, 2 bagażowe i 32 towarowe. Linia nosiła nazwę „małej”, bowiem jej parametry odbiegały od ówcześnie przyjętych standardów (promienie łuków, nacisk osiowy, wielkość wzniesień), a nie jak podają niektóre źródła, że była linią wąskotorową. Podróż z Leszna do Krzelowa zajmowała według rozkładu z 1917 roku 3 godziny. Średnia prędkość pociągu wynosiła zatem 20km/h.

Trasa

Pierwotnie licząca nieomal 60 km długości, normalnotorowa (1435mm) linia rozpoczynała się na Małym Dworcu w powiatowym Lesznie, należącym do ówczesnej Prowincji Poznańskiej i wiodła w kierunku południowym, równolegle do torów linii Poznań – Wrocław, rozdzielając się w obecnej dzielnicy Leszna, Zaborowie. Dalej przez granicę prowincji na Dolny Śląsk, krzyżując się w Sławęcicach z państwową linią Bojanowo – Odrzycko. Stąd, aż do Góry, tory podążały równolegle do siebie, mając osobne dworce w Sławęcicach i Górze. Za Górą linia kierowała się w kierunku Odry i biegła kilka kilometrów wzdłuż niej; potem osiągała w Krzelowie linię Kolei Legnicko-Rawickiej, która prowadziła przez Ścinawę do Legnicy.

Linia ta na odcinku Leszno – Krzelów nie przekraczała Odry, działo się to dopiero przed samą Ścinawą, a więc już za Krzelowem. Najbliżej rzeki linia znajdowała się w okolicach Luboszyc i Chobieni. Jednakże w tej drugiej sytuacja była bardziej skomplikowana, bowiem dworzec znajdował się tam po wschodniej stronie rzeki, a miasto po zachodniej.

 

• 0,0 Lissa Kleinbahnhof – Leszno Dworzec Mały

• 2,8 Lissa Saboren – Leszno Zaborowo

• 7,6 Heinrichshof – Henrykowo

• --- Staatsgrenze ab 1920 – granica państwa od 1920, okolice Laskowej

• 13,1 Heinzendorf-Kraschen – Wrociszów-Chróścina /Witoszyce/

• 16,5 Gleinig – Glinka

• 19,0 Schlabitz Kleinbahnhof – Sławęcice Dworzec Mały

• 22,0 Guhrau Kleinbahnhof – Góra Dworzec Mały

• 24,7 Alt-Guhrau – Stara Góra

• 27,1 Neuguth – Rogów Górowski

• 29,7 Groß Osten – Osetno

• 33,4 Oderbeltsch (1939: Waldvorwerk) – Bełcz Wielki (1939: Masełkowice)

• 35,2 Herrnlauersitz - Luboszyce

• 38,1 Irrsingen – Irządze

• 41,4 Lübchen – Lubów

• 43,9 Köben (Fähre über die Oder) – Chobienia

• 46,7 Neuheidau – Bieliszów

• 49,7 Nieder Gimmel – Jemielno Górowskie

• 51,8 Neuvorwerk (Nur Güterverkehr) – Borki (tylko ruch towarowy)

• 53,4 Rayschen – Rajczyn

• 54,9 Krischütz – Gryżyce

• 58,7 Wischütz – Wyszęcice

• 59,8 Krehlau LRE – Krzelów Kolej Rawicko-Legnicka

• + 8,0 Ścinawa

 

Autor: Witold Porankiewicz 

Opracowane na podstawie: 

Siegfried Bufe: Eisenbahnen in Schlesien. Egglham 1989.

http://dirk.steindorf-sabath.eu/kr-eisen-lissa-guhrau.html


Śląsk - Dolny Śląsk - Schlesien - Niederschlesien - Silesia - Zabytki Dolnego Śląska

Będę wdzięczny za wszelkie informacje o historii miejscowości, ciekawych miejscach oraz za skany archiwalnych widokówek lub zdjęć.

Wenn Sie weitere Bilder oder Ortsbeschreibungen zu dem oben gezeigten Ort haben sollten, wäre ich Ihnen über eine Kopie oder einen Scan sehr dankbar.

Tomasz  Mietlicki    e-mail  -  itkkm@o2.pl