Dolny Śląsk - dziedzictwo przeszłości utrwalone w zabytkach

Niederschlesien - die Erbschaft der Vergangenheit in Denkmälern verewigt

Lower Silesia - inheritance of the past in remains


 

Wąsosz - powiat górowski

vor 1945 Herrnstadt - Kreis Guhrau

 

Wąsosz

Informacje dotyczące historii miasta oraz jego rozwoju przestrzennego zawiera Studium historyczno – urbanistyczno – konserwatorskie miasta Wąsosza, autorstwa A. Koniecznej i J. Piotrowskiego, opracowane w 1987 r. przez Biuro Projektów i Realizacji Inwestycji “Budoprojekt”.
Wąsosz położony jest nad rzeką Barycz przy odgałęzieniu od dawnego szlaku handlowego z Góry. Działania ostatniej wojny zniszczyły w znacznym stopniu układ przestrzenny oraz dużą część zabytkowej architektury, a lokalizowanie nowych inwestycji w bezpośrednim sąsiedztwie historycznego centrum naruszyło zabytkowy charakter miejscowości.
Miasto otrzymało prawa miejskie w 1290 roku od księcia Henryka III Głogowskiego. Lokowane było na prawie magdeburskim i rozwijało się jako osada targowa, przejmując pierwszeństwo po podupadającej w XIII wieku kasztelani w Sądowlu. Podległość miasta zmieniła się na przestrzeni lat, przechodząc kolejno pod panowanie księstwa śląskiego, księstwa głogowskiego (do 1437 roku), Czech (do 1526 roku), księstwa legnicko-brzeskiego (do 1675 roku), ponownie Czech (do 1742 roku), Prus.
W roku 1759, podczas wojen śląskich drewniana zabudowa miasta została spalona. Kolejne, liczne klęski żywiołowe, epidemie, hamowały rozwój Wąsosza, a sprzyjały przejęciu prymatu przez rozwijającą się Górę. W końcu XIX wieku uruchomiono linię kolejową, co jednak nie wpłynęło znacząco na rozwój miasta.
Liczba ludności przed drugą wojną światową rosła od 400 mieszkańców w 1557 roku, stopniowo do 2 530 mieszkańców w 1933 roku. Podczas II wojny światowej miasto straciło znaczną część zabudowy i przez wiele lat, bez praw miejskich, pełniło rolę lokalnego ośrodka usługowego.
Ponownie prawa miejskie uzyskał Wąsosz w 1984 roku.
Średniowieczne miasto założone zostało w widłach Orli i Baryczy, które z trzech stron broniło dostępu do miasta. Od strony wschodniej, otwartej, usytuowany został zamek otoczony fosą. Centralną część miasta stanowił prostokątny rynek przecięty z północne-go wschodu na południowy-zachód, główną osią komunikacyjną. Brak murów obronnych sprawił, że zabudowa nie ma charakteru zwartego i wokół rynku występowały tereny słabiej zainwestowane.
Na początku XIX wieku, Wąsosz, tak jak większość miast rozwija się bardziej intensywnie, a zabudowa rozprzestrzenia się w kierunku północno-wschodnim, przekraczając rzekę Orlę. Po uruchomieniu linii kolejowej, zabudowa rozwija się również wzdłuż głównego szlaku komunikacyjnego, w kierunku dworca kolejowego.

Wykaz zabytków architektury i budownictwa

 
    ul. B. Chrobrego
Dom mieszkalny (7 obiektów), nr 1 - 13, pocz. XX
Dom mieszkalny, nr 2, pocz. XX
Dom mieszkalny, nr 4, pocz. XX
    ul. Junaków
Dom mieszkalny, nr 1, pocz. XIX
    ul. Kilińskiego
Dom mieszkalny, nr 1, k. XIX
Dom mieszkalny, nr 3, k. XIX
Dom mieszkalny, nr 4, k. XIX
Dom mieszkalny, nr 5, k. XIX
    ul. Kolejowa
Dom mieszkalny, nr 3, 1911
Dom mieszkalny, nr 7, 2 poł. XIX
Dom mieszkalny, nr 9, 1925
Dom mieszkalny, nr 18, 2 poł. XIX
Dom mieszkalny, nr 20, 2 poł. XIX
Dom mieszkalny, nr 24, 4 ćw. XVIII
Dom mieszkalny, nr 25, poł. XIX
Dom mieszkalny, nr 26, pocz. XX
Dom mieszkalny, nr 28, 1922
Zespół dworca PKP:
a) dworzec kolejowy, nr 44, k. XIX
b) budynek magazynowy, nr 44, k. XIX
c) dom mieszkalny, nr 31, lata 80-te XIX
d) dom mieszkalny, nr 33, lata 80 -te XIX
e) wodociągowa wieża ciśnień, stacja PKP, ok. 1912, wpis do rejestru zabytków dn. 3.07.1993 pod nr 1416
Dom mieszkalny, nr 32, k. XIX
Dom mieszkalny, nr 34, poł. XIX
Dom mieszkalny, nr 36, pocz. XX
    ul. Korczaka
Dom mieszkalny, nr 2, k. XIX
Dom mieszkalny, nr 4, k. XIX
Dom mieszkalny, nr 5, pocz. XX
Dom mieszkalny, nr 7, 2 poł. XIX
Ośrodek szkoleniowo – wychowawczy, obecnie dom mieszkalny, nr 6, k. XIX
Zakłady Wrozamet, dawna gazownia, nr 9, k. XIX
Hala fabryczna, dawna hala sportowa, nr 10, 1910 - 1915
    ul. Kościelna
Dom mieszkalny, nr 2, k. XIX
Dom mieszkalny, nr 3, XIX/XX
Dom mieszkalny, nr 4, 1 poł. XIX
Oficyna nr 2, nr 4, 2 poł. XIX
Dom mieszkalny, nr 5, k. XIX
    pl. Kościelny
Zespół dawnego zboru:
a) kościół pom. p.w. Niepokalanego Poczęcia NMP, dawny zbór ewangelicki, 1581, 2 poł. XVIII, wpisa-ny do rejestru zabytków dn. 13.08.1965 pod nr 823/1374
b) diakonat, obecnie dom mieszkalny, nr 1, 1892 -1893.
c) pastorówka, obecnie dom mieszkalny, nr 3, XIX
Dom mieszkalny, obecnie przedszkole, nr 2
Cmentarz rzym.-kat., dawniej ewangelicki, nr 3, p. XVII, 2 poł. XIX
Kostnica, cmentarz ewangelicki, 1903.
Kaplica grobowa, cmentarz ewangelicki, k. XIX
Dom mieszkalny, dawna szkoła ewangelicka, nr 5, 1820 - 1821
    ul. Krzywa
Dom mieszkalny, nr 1, 2 poł. XIX
Dom mieszkalny, 3, 2 poł. XIX
Dom mieszkalny, nr 5, 2 poł. XIX
Willa, obecnie Ośrodek Zdrowia, nr 7, 80 - te lata XIX
Dom mieszkalny, nr 15, 2 poł. XIX
Dom mieszkalny, nr 17, 2 poł. XIX
Dom mieszkalny, nr 19, 2 poł. XIX
    ul. Mickiewicza
Dom mieszkalny, nr 1, 3 ćw. XVIII
Dom mieszkalny, nr 3, 3 ćw. XVIII
Dom mieszkalny, nr 5, 3 ćw. XVIII
Dom mieszkalny, nr 22, k. XIX
    ul. Narutowicza
Dom mieszkalny, nr 4,3 ćw. XVIII
Dom mieszkalny, nr 1, k. XIX
Aleja Niepodległości
Dom mieszkalny, nr 1, pocz. XX
Dom mieszkalny, nr 4, lata 20 -te XX
Dom mieszkalny, nr 5, lata 30 -te XX
Dom mieszkalny, nr 6, lata 30 - te XX
Dom mieszkalny, nr 7, lata 30 - te XX
Dom mieszkalny, nr 8, lata 30 -te XX
Dom mieszkalny, nr 9, lata 30 -te XX
Szkoła podstawowa, nr 10, lata 30 -te XX
Dom mieszkalny, nr 11, lata 30 - te XX
    ul. Parafialna
Kościół par. p.w. św. Józefa, XV, XVII, nr 8, wpis do rejestru zabytków dn. 13.08. 65 pod nr 1294/1374
Plebania, 1893 - 1894, nr 8
Dom mieszkalny, nr 1, pocz. XX
Dom mieszkalny, nr 4, pocz. XX
Dom mieszkalny i młyn gospodarczy, pocz. XX, nr 6,
Dom mieszkalny, nr 7, k. XIX
Dom mieszkalny, nr 8, pocz. XIX
Budynek gospodarczy, nr 9, 1874
Dom mieszkalny, nr 10, pocz. XX
    ul. Pocztowa
Dom mieszkalny, nr 3, 1872
Poczta, 1911, nr 5
Dom mieszkalny, nr 9, 1910
Dom mieszkalny, nr 11, k. XIX
Dom mieszkalny, nr 12, pocz. XX
Dom mieszkalny, nr 15, 1927
Dom mieszkalny, nr 20, 1922
Dom mieszkalny, nr 22, 1910
    ul. Przemysłowa
Mleczarnia, pocz. XX
    ul. Rawicka
Dom mieszkalny, nr 3, XIX/XX
Dom mieszkalny, nr 8, pocz. XX
Dom mieszkalny, nr 10, pocz. XX
Dom mieszkalny, pocz. XX
Dom mieszkalny, nr 12, 1910
Dom mieszkalny, nr 14, pocz. XX
Dom mieszkalny, nr 16, pocz. XX
    ul. Rzemieślnicza
Cmentarz rzym. - kat., p. XIX
Dom mieszkalny, nr 2, 2 poł. XIX
Dom mieszkalny, nr 3, 2 poł. XIX
Dom mieszkalny, nr 4, 2 poł. XIX
Dom mieszkalny, nr 6, 2 poł. XIX
Dom mieszkalny, nr 8,2 poł. XIX
    ul. Sienkiewicza
Dom mieszkalny, nr 1, k. XIX
Dom mieszkalny, nr 2, XIX
Dom mieszkalny, nr 6, poł. XVIII/ poł. XIX
Dom mieszkalny, nr 10, 10a, k. XIX
Dom mieszkalny, nr 11, k. XIX
Dom mieszkalny, nr 12, XIX/XX
Dom mieszkalny, nr 13, XIX/XX
Dom mieszkalny, nr 14, l. 20-te XX
Dom mieszkalny, nr 15, pocz. XX
Dom mieszkalny, nr 16, pocz. XX
Dom mieszkalny, nr 17, 2 poł. XIX
    ul. Świerczewskiego
Dom mieszkalny, nr 15, poł. XIX
Dom mieszkalny, nr 17, poł. XIX, XIX/XX
Dom mieszkalny, nr 19, poł. XIX, XIX/XX
Dom mieszkalny, nr 21, poł. XIX, XIX/XX
Dom mieszkalny, nr 23, XIX
Dom mieszkalny, nr 25, poł. XIX, k. XIX
Dom mieszkalny, nr 27, poł. XIX
Dom mieszkalny, nr 28, pocz. XX
Dom mieszkalny, nr 31, pocz. XX
Dom mieszkalny, nr 33, poł. XIX
Dom mieszkalny, nr 35, 2 poł. XIX
    pl. Wolności
Dom mieszkalny, nr 6, k. XIX
Dom mieszkalny, nr 7, XIX
Dom mieszkalny, nr 8, pocz. XIX
Dom mieszkalny, nr 10, ok. 1900
Dom mieszkalny, nr 11, XIX, pocz. XX
Dom mieszkalny, nr 12, k. XIX
Dom mieszkalny, nr 15/16, poł. XVIII, 3 ćw. XIX
Dom mieszkalny, nr 17, p. XIX, XX
Dom mieszkalny, nr 19 b, dawny nr 18, k. XIX
Dom mieszkalny, nr 19, pocz. XIX
Dom mieszkalny, nr 20, pocz. XIX
Dom mieszkalny, nr 21,1 poł. XIX
Dom mieszkalny, nr 22, pocz. XIX, XX
Dom mieszkalny, nr 23, pocz. XIX
Dom mieszkalny, nr 24, p. XIX
Dom mieszkalny, nr 25, p. XIX, XX
Dom mieszkalny, nr 26, p. XIX
Dom mieszkalny, nr 28, 4 ćw. XIX
Dom mieszkalny, nr 29, 1910
    ul. 1 Maja
Dom mieszkalny, nr 1, pocz. XX
Dom mieszkalny, nr 3, 2 poł. XIX
Dom mieszkalny, nr 5, XIX
Dom mieszkalny, nr 7, 2 poł. XIX
Dom mieszkalny, nr 8, pocz. XX
Dom mieszkalny, nr 9, 2 poł. XIX
Dom mieszkalny, nr 10, 2 poł. XIX
Dom mieszkalny, nr 14, 2 poł. XIX
Dom mieszkalny, nr 16, 1 poł. XIX
Dom mieszkalny, nr 17, pocz. XX
Dom mieszkalny, nr 18, ok. 1900
Dom mieszkalny, nr 20, pocz. XX
Dom mieszkalny, nr 21, 1 poł. XIX
Dom mieszkalny, nr 23,2 poł. XIX
    ul. Zacisze
Dom mieszkalny, nr 1/2, pocz. XX
Dom mieszkalny, nr 3, pocz. XX
Dom mieszkalny, nr 5, pocz. XX
Dom mieszkalny, nr 6, pocz. XX
Dom mieszkalny, nr 7, pocz. XX
Dom mieszkalny, nr 8, pocz. XX
    ul. Zamkowa
Zespół zamkowy i folwarczny:
a) zamek, nr 1, 2 poł. XVI, k. XVIII, 1924, wpisany do rejestru zabytków dn. 13.11.1961 pod nr 822/967
b) park zamkowy, XVIII - XIX
c) dom mieszkalny, nr 3, 1 poł. XIX
d) gorzelnia, nr 3, 1910
e) stajnia, obecnie bukaciarnia stanowiskowa, nr 3, 1864
f) obora, nr 3, 1899
g) budynek gospodarczy, nr 3, 1890
h) chlewnia, obecnie warchlakarnia, nr 3, 1 poł. XX
i) stodoła, nr 3, 1944
j) szopa na nawozy, nr 3, 1938
Gorzelnia, k. XIX
Most drogowy, nad rzeką Barycz, 1932 - 1969
Most kolejowy, nad rzeką Barycz, 1898
Wąsosz – Cegielnia
Zespół folwarczny, 4 ć w. XIX, 1 poł. XX:
a) oficyna dworska
b) dom mieszkalny
c) dom mieszkalny
d) dom mieszkalny
e) stajnia
f) magazyn pasz
g) chlewnia
h) tuczarnia
i) dawna obora, obecnie chlewnia macior
j) stodoła, obecnie chlewnia
k) chlewnia

Charakterystyka istniejącej zabudowy

WĄSOSZ - w chwili obecnej Wąsosz posiada czytelny średniowieczny układ. W rynku zachowały się dwie pierzeje: południowa i zachodnia. Cennymi zabytkami są pałac i zlokalizowane po jego obu stronach, kościoły. Elementem dysharmonii są uzupełnienia zabudowy w pierzei północnej i wschodniej rynku.
Nie odtworzono, zniszczonego w czasie II wojny światowej, stojącego w centrum rynku, ratusza.

Informacje pochodzą z publikacji:

"Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Wąsosz"

Wąsosz – marzec 2000 r.


       

Widok na pozbawiony ratusza rynek w Wąsoszu.


       

Kościół p.w. Niepokalanego Serca NMP (dawny kościół ewangelicki) - Stadtkirche St. Matthias oraz płyty wmurowane w jego ściany.

                       

Budynek diakonatu z końca XIX wieku - obecnie dom mieszkalny.


       

Pozostałość cmentarza ewangelickiego.


   

Kościół p.w. św. Józefa Oblubieńca NMP - Katholische Kirche St. Joseph.


                   

   

Zamek w Wąsoszu.


               

Cmentarz w Wąsoszu z pozostałością niemieckich pochówków.


   

Budynek nieczynnego dworca kolejowego.


Otoczenie kościoła p.w. Niepokalanego Serca NMP.


Budynek dawnej mleczarni w Wąsoszu.


       

Podmieście - to obecna nazwa dawnej cegielni funkcjonującej przed 1945 rokiem. Podmieście jest zlokalizowane przy drodze Wodniki - Wąsosz.



Zamek w Wąsoszu.

Autor fotografii Marek Chwistek ze Wschowy.



Z KSIĄŻKI ADRESOWEJ
ŚLĄSKICH MAJĄTKÓW ZIEMSKICH – rok 1937

Opracowanie: Zofia Hanulak i Elżbieta Maćkowska

WĄSOSZ
Dominium państwowe z folwarkami Podmieście i Golą.
Właściciel: państwowy skarb pruski.
Dzierżawca: wdowa Drieschner.
Powierzchnia: 556 ha; 377 ornej, 128 łąk, 5 pastwisk, 1 stawów, 3 parku i ogrodów, 42 dróg i pustkowi itd.
Dochód: 8546 marek.
Gorzelnia.
Hodowla czarne wschodniofryzyjskie bydło, niemiecka świnia szlachetna, hodowla zimnokrwistych koni. Uprawa kartofli i żyta.

Kwartalnik Górowski 1/2003


Archiwalne widokówki i zdjęcia

Historische Ansichtskarten und Fotos

Friedrich Bernhard Werner - Ilustrowana Topografia Śląska z lat 1744-1768. Skan udostępnił autor strony: http://www.dokumentyslaska.pl/

                       

                       

                   

                       

                       

                       

                       

                       


Śląsk - Dolny Śląsk - Schlesien - Niederschlesien - Silesia - Zabytki Dolnego Śląska

Będę wdzięczny za wszelkie informacje o historii miejscowości, ciekawych miejscach oraz za skany archiwalnych widokówek lub zdjęć.

Wenn Sie weitere Bilder oder Ortsbeschreibungen zu dem oben gezeigten Ort haben sollten, wäre ich Ihnen über eine Kopie oder einen Scan sehr dankbar.

Tomasz  Mietlicki    e-mail  -  itkkm@o2.pl