Dolny Śląsk - dziedzictwo przeszłości utrwalone w zabytkach

Niederschlesien - die Erbschaft der Vergangenheit in Denkmälern verewigt

Lower Silesia - inheritance of the past in remains


 

Leszno

vor 1920 Lissa przed 1939 Leszno - Polska

 

Pierwsza wzmianka o Lesznie pochodzi z 1393 roku, kiedy to wymienia się Stefana z Karnina właściciela wsi rycerskiej. Późniejsze nazwisko „Leszczyński” przybierają potomkowie Stefana od nazwy miejscowości. Jako miasto Leszno zostało założone przez Rafała III Leszczyńskiego na mocy przywileju Zygmunta Augusta z 1547 roku. Dynamiczny gospodarczy rozwój nastąpił jednak dopiero w XVI i XVII wieku zwłaszcza, gdy po 1620 roku osiedliło się tu wiele rodzin tzw. Braci Czeskich. Członkowie tego społeczno – religijnego ruchu, prześladowani w Czechach znaleźli tu nową ojczyznę i opiekę rodu Leszczyńskich. Ich osiedlenie się oraz sprowadzenie tkaczy śląskich do miasta spowodowało jego szybki rozwój. W XVII wieku Leszno było największym w Wielkopolsce ośrodkiem drukarstwa, związanym z działalnością miejscowych ewangelików, wśród których przeważali uchodźcy z pobliskiego Śląska. Wojny szwedzkie położyły jednak kres rozwojowi miasta. W 1655 roku miasto zostało spalone i ponownie zniszczone w 1707 roku a w 1709 zdziesiątkowała je zaraza. Rok 1793 przyniósł drugi rozbiór Polski w wyniku, którego Leszno zostało wcielone do Prus i zdegradowane do roli miasta prowincjonalnego. Do Polski powróciło 17 stycznia 1920 roku na mocy Traktatu Wersalskiego, by do 1975 roku być miastem powiatowym. W latach 1975 - 1998 Leszno było stolicą województwa leszczyńskiego. Obecnie jest miastem na prawach powiatu grodzkiego z 64 tys. mieszkańców. 


   

Głównym punktem Leszna, miasta położonego na  Wysoczyźnie Leszczyńskiej jest otoczony kamieniczkami rynek, zamknięty dla ruchu kołowego i zamieniony na deptak. W jego centrum stoi jeden z najwspanialszych ratuszy w Wielkopolsce powstały w latach 1637 – 1639. Obecną formę zawdzięcza włoskiemu architektowi Pompeo Ferrari, który dokonał jego odbudowy w stylu barokowym w roku 1709 po jednym z kolejnych pożarów. W bliskim sąsiedztwie rynku znajdziemy jeszcze kilka zabytków, którym warto poświęcić odrobinę czasu. I tak przy Placu Kościuszki mamy siedzibę Starostwa Powiatowego. To dawny, pierwotnie renesansowy pałac Leszczyńskich, który został wzniesiony w 2 poł. XVI wieku. Po pożarze w 1656 roku, niszczącym jego większość, podjęto budowę nowego pałacu według projektu Pompeo Ferrari. Ostateczny barokowy kształt nadał jednak budynkowi Martin Frantz w latach 1740 – 1760. Od tej pory stanowił on rezydencję dla Aleksandra Sułkowskiego. Obecnie poza Starostwem Powiatowym obiekt mieści Delegaturę Wielkopolskiego Urzędu Wojewódzkiego w Poznaniu i wielu innych instytucji.


Także w pobliżu rynku przy ulicy Bolesława Chrobrego stoi późnogotycki kościół p.w. św. Jana. To dawna świątynia zbudowana dla Jednoty Braci Czeskich w latach 1652 – 1654 przez Marcina Woyde z Leszna.


W XVI i XVII wieku Leszno stało się dużym ośrodkiem reformacji. Przybyli tu protestanci prześladowani w różnych krajach Europy. Opiekę rodu Leszczyńskich znaleźli prześladowani w swoim kraju tworzący ruch społeczno – religijny tzw. Bracia Czescy, których to przedstawiciel Jan Amos Komenský (1592 - 1670), wykładał w miejscowym gimnazjum. Komenský był pedagogiem, działaczem społecznym i reformatorem szkolnictwa. Głosił program „naprawy wszystkich rzeczy ludzkich” przez powszechne wykształcenie dające pełną wiedzę o świecie. Przez wiele lat nadwornym lekarzem wojewody, księcia Bogusława Leszczyńskiego był Jan Johnston. Ten wybitny uczony, lekarz i filozof był autorem licznych dzieła z zakresu historii, medycyny i botaniki. W Lesznie osiadł także w 1634 roku poeta i autor wielu pieśni religijnych Johann Heermann, przyjeżdżając na zaproszenie właściciela miasta Bogusława Leszczyńskiego. 8 kwietnia 2005 roku, podczas uroczystości pogrzebowych papieża, Jana Pawła II, po drugim czytaniu po angielsku fragmentu listu świętego Pawła do Filipian (3,20 - 4,1), na którego początku święty Paweł napisał: "Nasza ojczyzna jest w Niebie", wystąpił w Watykanie chór, który zaśpiewał kilka pieśni. Jedną z pierwszych pieśni była pieśń pt. „Herzliebster Jesu” napisana przez Johanna Heermanna – wygnańca ze śląskiej ziemi ojczystej, który znalazł swą nową ojczyznę w Lesznie. Johann Heermann urodzony w Rudnej, późniejszy pastor ewangelicki w Chobieni (gdzie napisał tę pieśń) ostatnie lata życia spędził w Lesznie, w którym to mieście napisał i wydał wiele dzieł. Część z nich miała ważne miejsce w kulturze Europy. Heermann pochowany jest w podziemiach kościoła św. Krzyża w Lesznie. 


       

Kościół p.w. św. Mikołaja przy ulicy Kościelnej w Lesznie jest jedną z największych świątyń barokowych w Wielkopolsce. Swoje dzieje rozpoczyna od 1410 roku, kiedy to wymieniony jest pierwszy proboszcz. Kościół strawiony przez pożar w 1656 roku został odbudowany według projektu Jana Catenazziego w 1682 roku. Ostateczny neobarokowy kształt po kolejnych zniszczeniach, nadał świątyni architekt Güldenpfening w latach 1905 – 1907. Wnętrze kościoła jest niezwykle bogato zdobione. Poza późnobarokowym ołtarzem głównym z 1744 roku wyposażone jest m.in. w dziewięć ołtarzy bocznych. Uwagę zwraca barokowa ambona z misterną dekoracją rzeźbiarską i snycerską z postaciami Ojców Kościoła na baldachimie, a także nagrobki braci Leszczyńskich Bogusława i Rafała, ufundowane przez syna Rafała, króla Stanisława Leszczyńskiego.

Jeden z XVIII-wiecznych rokokowych bocznych ołtarzy poświęcony jest św. Kajetanowi. Znajdziemy go przy południowym filarze a jego prawdopodobnym fundatorem jest Aleksander Sułkowski. Na ołtarzu widzimy grupę czterech świętych: św. Kajetana, św. Sebastiana, św. Joachima a u prawego boku ołtarza widoczna jest figura, która przedstawia św. Rocha. Świętego widzimy jako pielgrzyma niosącego ogromny tobołek na plecach. Z wyrazem bólu na twarzy unosi prawą ręką brzeg tuniki i wskazuje ranę na udzie prawej nogi. Lewa dłoń skierowana jest ku niebu. Podróżującej postaci towarzyszy pies z chlebem w pysku. Pies wiernie spoczywa u nóg świętego. Szaty św. Rocha są ozdobione muszelkami pielgrzyma z Santiago de Compostela. Według tradycji św. Roch jest opiekunem osób cierpiących na choroby zakaźne, a jego kult popularyzował się w czasach różnego rodzaju epidemii. Leszno w swej historii zostało spalone kilkakrotnie. Po jednym z pożarów w XVII wieku panowała w mieście zaraza i być może artysta chciał nawiązać do tych wydarzeń przywołując postać św. Rocha.

Baldachim ambony z postaciami Ojców Kościoła i N. P. Marii wśród aniołków.


Dąb na placu dr. Jana Metzinga.

               

Plac ten zawdzięcza swoją nazwę lekarzowi, który zapisał się w lokalnej historii jako broniący polskich interesów w niemieckim Lesznie. W jego centralnym miejscu stoi ogromny, bo o wysokości 35 metrów i olbrzymiej koronie dąb „Bolek” oznaczony jako pomnik przyrody. W narożniku placu uwagę przykuwa kościół św. Krzyża stanowiący pierwszy w Lesznie zbór luterański. Pierwotny wzniesiony w 1635 roku o konstrukcji szkieletowej, spłonął w roku 1656. Druga świątynia z 1666 roku podzieliła los poprzedniej w roku 1707. Projekt trzeciego kościoła wykonał Pompeo Ferrari w 1711 roku, a wybudował go Jan Adam Stier z Rydzyny w 1715 roku. Po pożarze w 1790 roku, który strawił górne partie kościoła, odbudowę ukończono w 1805 roku. Z tego okresu pochodzi wystrój jego wnętrza. W 1946 roku nowym użytkownikiem została parafia polsko-katolicka. W 1977 roku kościół przejęła parafia św. Mikołaja, a obecnie jest to parafia pw. św. Krzyża. Przy kościele otoczonym w części wysokim murem, znajduje się cmentarz zamieniony na lapidarium rzeźby nagrobnej. Lapidarium stanowi kilkadziesiąt rokokowych, barokowych i klasycystycznych płyt, obelisków i pomników nagrobnych. Tam też znajdziemy grób dr. Jana Metzinga (1804 - 1868)

               

Cmentarz zamieniony na lapidarium rzeźby nagrobnej.


   

Jan Amos Komenský - pomnik w pobliżu kościoła p.w. św. Jana.


   

Jan Johnston - pomnik na miejscu po cmentarzu ewangelickim.

Autorem zdjęcia cmentarza w Lesznie, wykonanym w 1962 roku jest Zbigniew Socha. Fotografia niestety nie obejmuje grobu Johnstona, który w owym czasie jeszcze był.


                    

 Piknik szybowcowy - Leszno 2013 rok.


 

Archiwalne widokówki i zdjęcia

Historische Ansichtskarten und Fotos


Linia kolejowa Leszno – Góra – Krzelów

Historia

Dolnośląska powiatowa Góra uzyskała w 1885 roku pierwsze połączenie kolejowe z Bojanowem w Prowincji Poznańskiej. Trasa ta została w 1906 roku poprowadzona dalej do Głogowa. Zabrakło jednakże połączenia północ – południe, pomiędzy węzłami kolejowymi w Lesznie i Legnicy. Dlatego też 11 czerwca 1914 roku z udziałem Państwa Pruskiego, Prowincji Poznańskiej, powiatów: leszczyńskiego, górowskiego, ścinawskiego oraz miast: Góra, Ścinawa i Chobienia, wraz z mnóstwem zainteresowanych osób, a także, z należącym do Lenz & Co, Kolejowym Towarzystwem Budowlanym, założono Leszczyńsko – Górowsko – Ścinawską Kolej Małą Towarzystwo Akcyjne z siedzibą w Górze.

Ze względu na wybuch I wojny światowej, krótko po założeniu kolejki, trasę otwarto dla ruchu towarowego dopiero 15 września 1916 roku, a dla ruchu pasażerskiego 24 maja 1917 roku. Ruch obsługiwała – tak jak na Kolei Legnicko – Rawickiej – firma Lenz & Co.

17 stycznia 1920 roku Leszno wyzwolono. Mniej więcej od tego momentu około 10 kilometrowa część trasy leżąca na odcinku od Leszna do granicy w okolicach Laskowej nie była używana. Stało się tak z dwóch powodów. Po pierwsze w ramach prowadzonych walk powstańczych, Powstańcy Wielkopolscy wysadzili most na rzece Kopanicy (Rów Polski) w okolicach Henrykowa. Drugi powodem jest powstanie wkrótce granicy, między polską Laskową, a niemiecką wówczas Chróściną (1920r.). Do roku 1922 linia została na tym odcinku rozebrana, na co wskazują nigdy nie wznowione kursy do Leszna, nawet podczas niemieckiej okupacji w czasie II wojny światowej. Dziś spacerując wzdłuż torów linii Poznań – Wrocław widać jeszcze starotorze, ciągnące się do ogródków działkowych za Zaborowem.

Od 1920r. pociągi w kierunku Góry zaczynały bieg we Wrociszowie-Chróścinie. Nazwę Towarzystwa zmieniono 25 marca 1939 roku na Górowską Kolej Małą Towarzystwo Akcyjne.

Trasą Góra – Krzelów (Ścinawa, bo tam dojeżdżała większość pociągów) w latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku, jeżdżono pięć razy dziennie, w niedziele mniej; pomijając to jeździło kilka pociągów na linii Rawicz – Legnica przez Ścinawę, dzięki czemu podróżni, z tego punktu kolejowego (Ścinawy), mogli bez dalszych przesiadek podróżować główną linią Wrocław – Głogów, a także kontynuować podróż w kierunku Legnicy. W czasie II wojny światowej linia obsadzona była już tylko przez 3 – 4 pociągi dziennie. Znaczące zmniejszenie obsługi ruchu przypadło na odcinek od Góry do granicznego Wrociszowa-Chróściny.

Towarzystwo w 1928 roku składało się z 4 parowozów serii T3 (polskie oznaczenie TKh1); 1 wagonu motorowego, 5 wagonów osobowych, 2 wagonów bagażowych; w 1939 roku były to 3 lokomotywy, 2 wagony silnikowe, 7 wagonów osobowych, 2 bagażowe i 32 towarowe. Linia nosiła nazwę „małej”, bowiem jej parametry odbiegały od ówcześnie przyjętych standardów (promienie łuków, nacisk osiowy, wielkość wzniesień), a nie jak podają niektóre źródła, że była linią wąskotorową. Podróż z Leszna do Krzelowa zajmowała według rozkładu z 1917 roku 3 godziny. Średnia prędkość pociągu wynosiła zatem 20km/h.

Trasa

Pierwotnie licząca nieomal 60 km długości, normalnotorowa (1435mm) linia rozpoczynała się na Małym Dworcu w powiatowym Lesznie, należącym do ówczesnej Prowincji Poznańskiej i wiodła w kierunku południowym, równolegle do torów linii Poznań – Wrocław, rozdzielając się w obecnej dzielnicy Leszna, Zaborowie. Dalej przez granicę prowincji na Dolny Śląsk, krzyżując się w Sławęcicach z państwową linią Bojanowo – Odrzycko. Stąd, aż do Góry, tory podążały równolegle do siebie, mając osobne dworce w Sławęcicach i Górze. Za Górą linia kierowała się w kierunku Odry i biegła kilka kilometrów wzdłuż niej; potem osiągała w Krzelowie linię Kolei Legnicko-Rawickiej, która prowadziła przez Ścinawę do Legnicy.

Linia ta na odcinku Leszno – Krzelów nie przekraczała Odry, działo się to dopiero przed samą Ścinawą, a więc już za Krzelowem. Najbliżej rzeki linia znajdowała się w okolicach Luboszyc i Chobieni. Jednakże w tej drugiej sytuacja była bardziej skomplikowana, bowiem dworzec znajdował się tam po wschodniej stronie rzeki, a miasto po zachodniej.

 

• 0,0 Lissa Kleinbahnhof – Leszno Dworzec Mały

• 2,8 Lissa Saboren – Leszno Zaborowo

• 7,6 Heinrichshof – Henrykowo

• --- Staatsgrenze ab 1920 – granica państwa od 1920, okolice Laskowej

• 13,1 Heinzendorf-Kraschen – Wrociszów-Chróścina /Witoszyce/

• 16,5 Gleinig – Glinka

• 19,0 Schlabitz Kleinbahnhof – Sławęcice Dworzec Mały

• 22,0 Guhrau Kleinbahnhof – Góra Dworzec Mały

• 24,7 Alt-Guhrau – Stara Góra

• 27,1 Neuguth – Rogów Górowski

• 29,7 Gross Osten – Osetno

• 33,4 Oderbeltsch (1939: Waldvorwerk) – Bełcz Wielki (1939: Masełkowice)

• 35,2 Herrnlauersitz - Luboszyce

• 38,1 Irrsingen – Irządze

• 41,4 Lübchen – Lubów

• 43,9 Köben (Fähre über die Oder) – Chobienia

• 46,7 Neuheidau – Bieliszów

• 49,7 Nieder Gimmel – Jemielno Górowskie

• 51,8 Neuvorwerk (Nur Güterverkehr) – Borki (tylko ruch towarowy)

• 53,4 Rayschen – Rajczyn

• 54,9 Krischütz – Gryżyce

• 58,7 Wischütz – Wyszęcice

• 59,8 Krehlau LRE – Krzelów Kolej Rawicko-Legnicka

• + 8,0 Ścinawa

 

Autor: Witold Porankiewicz 

Opracowane na podstawie: 

Siegfried Bufe: Eisenbahnen in Schlesien. Egglham 1989.

http://dirk.steindorf-sabath.eu/kr-eisen-lissa-guhrau.html


Wenn Sie weitere Bilder oder Ortsbeschreibungen zu dem oben gezeigten Ort haben sollten, wäre ich Ihnen über eine Kopie oder einen Scan sehr dankbar.

Tomasz  Mietlicki    e-mail  -  itkkm@o2.pl