Dolny Śląsk - dziedzictwo przeszłości utrwalone w zabytkach

Niederschlesien - die Erbschaft der Vergangenheit in Denkmälern verewigt

Lower Silesia - inheritance of the past in remains


 

Czerniec - powiat lubiński

vor 1945 Schwärzau - Kreis Lüben

 

     

Poniżej tekst zaczerpnięty za zgoda ks. Ryszarda Dąbrowskiego ze strony:

http://parafia.siedlce.w.interia.pl/index.htm

Kościół p.w. MB Wspomożenia Wiernych w Czerńcu z 1794 roku  

Na fundamentach budowli pochodzącej z roku 1240 został zbudowany drugi kościół, którego fundatorem była matka Anny von Stosch, zmarłej w wieku ośmiu lat w roku 1582 w dniu św. Filipa. Znalezione epitafium poświęcone Annie von Stosch znajdowało się w warstwie gruntu między dwiema płaszczyznami posadzki w pobliżu ołtarza po jego prawej stronie patrząc na ołtarz główny, było rozbite a części porozrzucane. Po zdjęciu 0,5 m  gruntu ukazała się pierwotna powierzchnia pierwszej posadzki oraz krypty grobowe, splądrowane w większości, ułożone regularnie i skierowane ku wschodowi, przy odkrytych fundamentach wychodzących poza plan obecnego kościoła, wykonanych z ociosanego kamienia na zaprawie wapiennej ( kolor czerwony). Na pierwszej posadzce położone były epitafia wokół nich wypalana ceglana terakota. Znalezione epitafia z roku po 1618 i 1588 r. były rozbite i powywracane. Innych fragmentów z epitafii  użyto do budowy obecnego kościoła. Nie znaleziono przy wykopach we wnętrzu kościoła epitafiów z datą po 1618 r. 

Odnalezione zwęglone, duże grudy świadczyłyby o pożarze i spaleniu drugiego kościoła przed rokiem 1794. Pomiędzy ścianą pn-zach. a poł-wsch. obecnie istniejącego kościoła nie stwierdzono żadnych fundamentów poza wyrysowanymi (kolor czerwony). Być może w części wschodniej istniało prezbiterium na planie ośmioboku zaś zachodniej wieża (fundamenty wykonane z kamienia i gliny). Nie znaleziono żadnych tuneli prowadzących do kościoła i łączącego go z dawnym pałacem. Przy murach obecnego kościoła w części pn. – wsch. stwierdzono dożą ilość kamienia (skład : jakoby po zniszczonej budowli, może jakiejś baszty, średniowiecznego kościoła, albo dowieziony dla wzmocnienia fundamentów obecnego kościoła ).Druga posadzka zachowała w większości swój wygląd. Wykonana była z płyt wypalonej cegły i ułożona na planie siatki. W części pn. – zach. przy ścianie płyty cementowe były przemieszane z gruntem. Cała posadzka pokryta została po wojnie cienką warstwą betonu.

Na zewnątrz w części poł. i pn-zach. fundamenty zostały obudowane warstwą cegły i dodano fundamenty pod dwie przypory. Przy wejściu do kościoła znaleziono pod warstwą ziemi epitafium odwrócone z roku po 1708 zaś przy dawnym wejściu od strony pn. – zach. odkryto również epitafium z XVIII w . Obecny kościół pochodzi z roku 1794. Zbudowany na planie ośmioboku z materiału miejscowego (większość kamień polny na zaprawie wapiennej). Naroża, otwory okienne i drzwiowe, gzyms (zewnętrzna warstwa) wykonane z cegły. Wewnątrz gzymsu był luźny materiał – gruz budowlany. Od roku 1994 trwa ratowanie kościoła przed katastrofa budowlaną. Od 1993 roku msze św. były odprawiane w zakrystii. Pierwsza Msza św. we wnętrzu kościoła, po wzmocnieniu konstrukcji, odprawiona została w uroczystość Bożego Narodzenia – Pasterka w roku 1999 a więc po siedmiu latach.

ZABYTKI KOŚCIOŁA P.W. M. B. WSPOMOŻENIA WIERNYCH W CZERŃCU

EPITAFIUM DZIECKA – ANNY VON STOSCH

(96 x 69) piaskowiec

Renesans po1582 r.

Epitafium odnaleziono w 1999 r. przy wzmacnianiu i osuszaniu fundamentów kościoła

 

KRZYŻ OŁTARZOWY

(94 x 37)

II poł. XVII w

 

 

OŁTARZ GŁÓWNY

(560 X 335 X 105)

klasycyzm – 

I poł. XIX w.

 

CHRZCIELNICA

(96 x 75)

klasycyzm – 

I poł. XIX w


     

Po wspaniałej barokowej rezydencji i zabudowaniach gospodarczych nic już dziś nie pozostało co uwidacznia drugie zdjęcie z wizerunkiem dokładnego miejsca po pałacu. Ostatni fragment założenia to zachowane jeszcze dwa filary bramy wjazdowej. Ta sama brama widoczna jest na archiwalnym zdjęciu sprzed 1945 roku. Tuż za murem stróżówka która podzieliła los pałacu a głębi kościół. Wzmiankowani właściciele majątku to Nickisch von Rosenegk  - koniec XIX wieku i Gideon von Wallenberg-Pachaly - początek XX wieku.

Pełny wykaz właścicieli majątku w Czerńcu od czasów średniowiecza do 1945 roku w opracowaniu.


   

Kościół filialny pw. Matki Bożej Wspomożenia Wiernych

Po raz pierwszy kościół w Czerńcu wzmiankowany był już w roku 1240 i prawdopodobnie wówczas też założono przykościelny cmentarz. Następna notatka mówiąca o miejscowej świątyni pochodzi dopiero z roku 1376 i kościół ten przetrwał do roku 1734, kiedy to uległ zniszczeniu wskutek pożaru.
            W drugiej połowie XVIII wieku odbudowy świątyni podjął się ówczesny właściciel dóbr rycerskich w Czerńcu, królewski radca sądowy Heinrich Gottlieb Nickisch von Rosenegk, który w latach 1764 - 1794 był starostą w pobliskim Lubinie. Budowę nowej ewangelickiej świątyni zakończono w 1794 roku. Obecnie jest to jednonawowa budowla z kamienia i cegły, otynkowana, wzniesiona na oryginalnym rzucie ośmiobocznym z niewydzielonym prezbiterium. Znajdujące się na osi dłuższej główne wejście do świątyni akcentowane jest dwoma prostymi kolumnami bez głowic. Otwory drzwiowe są o wykroju prostokątnym, natomiast otwory okienne o wykroju odcinkowym. Fasady świątyni dzielone są skromnymi zdobieniami w postaci płaskich pilastrów oraz opasek okiennych wykonanych w tynku. Budynek świątyni nakryty jest ośmiopołaciowym dachem ceramicznym. W dosyć skromnym wnętrzu świątyni zachował się drewniany ołtarz z około 1830 roku z krzyżem ołtarzowym z II połowy XVI w., klasycystyczna chrzcielnica z początków XIX w, a także obraz późnorenesansowy, prawdopodobnie szkoły włoskiej przedstawiający Ostatnią Wieczerzę. Na uwagę zasługuje także renesansowe epitafium z 1582 roku, poświęcone zmarłej w wieku ośmiu lat, Annie von Stosch. Nie opodal kościoła znajduje się drewniana dzwonnica, która pochodzi czasów odbudowy świątyni (ok. 1794 rok). Drewnianą konstrukcję budowli wzniesiono na ceglanej podmurówce o rzucie kwadratu. Zwężająca się ku górze bryła dzwonnicy zwieńczona jest ośmioboczną wieżyczką z otworami okiennymi o wykroju pełnym. Całość budowli zakończona jest oryginalną kopułą krytą gontem.

Tekst umieszczony za zgodą autora z publikacji - Świątynie powiatu lubińskiego. Henryk Rusewicz, Lubin 2006

   

Pozostałość cmentarza w otoczeniu kościoła.


 

Zabudowa miejscowości.


     

Polna droga Czerniec - Niemstów i pozostałość młyna z 1937 roku i zabudowy mieszkalno - gospodarczej.

        

Młyn na archiwalnych zdjęciach.


 

Archiwalne widokówki i zdjęcia

Historische Ansichtskarten und Fotos

          

 

Archiwalne widokówki, portal rozebranego pałacu oraz Czerniec na archiwalnej mapie.


 

1 - Die von Gersdorff aus dem Hause Rengersdorf (1570 nach Ledebur)
2 - Der von Matzrode (Metzrad) aus dem Hause Forstichen (1603 nach Ledebur auf Forstichen)
3 - Der der Freiherren von Kittlitz aus dem Hause Malmitz (1700 nach Ledebur auf Malmitz)
4 - Der von Schoenberg aus dem Hause Heinzendorf (1666 nach Ledebur auf Heinzendorf). Rechts von den männlichen 

     Ahnen folgen in gleicher Weise die vier weiblichen mit der Unterschrift "Mariana G-Kanitz, dieses seindt meines lieben

     Weibes Haupt Ahnen."
5 - Der von Kanitz aus dem Hause Dieben
6 i 7 - Der von Niebelschütz aus dem Hause Gleinitz (1521 nach Ledebur)
8 - Der von Glaubitz aus dem Hause Tcirna (1494 nach Ledebur Klein Tschirne)

Opis herbów umieszczonych kiedyś na portalu pałacu w Czerńcu pochodzi z Lübener Heimatblatt - numer 2/1964



CZERNIEC

Dawne nazwy miejscowości

Svarci - 1267, Schwarcza - 1360, Schwarza - 1362, Schwarczaw - 1376, Schwarczav - 1388, Schwarcze - 1399, Schwartz -1410, villa Schwartze - 1580, Schwarzau - 1789,
do 1945 r.; d. Świerszcze.

Historia wsi I dóbr

Miejscowość wzmiankowana po raz pierwszy 19 marca 1267 r., w dokumencie papieża Klemensa IV, potwierdzającym prawo klasztoru trzebnickiego do dziesięciny ze wsi Svarci, co następnie powtórzono w urbarzu trzebnickim z 1410 r. Wieś wymieniona w 1362 r. jako lokowana na prawie niemieckim (K. Klose), ponownie wzmiankowana w 1388 r., powstała prawdopodobnie na starszym korzeniu. Według spisu z 1613 r. sporządzonego dla księstwa legnickiego w Czerńcu mieszkało 11 kmieci. Osada uległa znacznym zniszczeniom w czasie wojny trzydziestoletniej. Po jej zakończeniu część zagród chłopskich była niezamieszkała, a z wcześniejszych mieszkańców pozostało jedynie 80 osób. W 1789 r. wieś liczyła 8 kmiecych gospodarstw pańszczyźnianych, 2 wolnych- i 15 zagrodników omłockowych, 3 pastuchów i 5 wyrobników.

W XIV i XV w. istniały w Czerńcu prawdopodobnie dwa dobra rycerskie z siedzibami pańskimi. 2 lutego 1360 r. Jan zwany Unro de Trepphendorf nadał swej żonie Małgorzacie jako oprawę wdowią 4 łany uprawne, 3 łany oczynszowane wraz z dwoma łąkami, dom mieszkalny, sołectwo oraz dochody z prawa patronatu nad tamtejszym kościołem. Jednocześnie 11 kwietnia 1360 r. w tej samej wsi Bernhard Leyske nadał także jako oprawę wdowią swej żonie Katarzynie 4 łany orne wraz z trzema zagrodnikami i domem mieszkalnym. W 1409 r. oraz liście lennym księcia lubińskiego Ruprechta z 27 czerwca 1423 r. wzmiankowano jako dziedzica majątku w Czerńcu Albrechta (Olbrechta) Pripticz. Jednakże w 1423 r. wymieniano także osiadłego w Czerńcu rycerza Brokota. 8 marca 1486 r. został potwierdzony podział dóbr między Ambrożym Priptacz i jego kuzynem Krzysztofem Priptacz. W 1491 r. rodzina von Pripticz (Pritacz, Pritticz, Prittewitz lub Prittwitz) sprzedała część wsi dwom rycerzom von Stosch, osiadłym w Czerńcu jeszcze w 1532 r. Rozdrobnione dobra ziemskie zostały prawdopodobnie scalone w XVI w.; w 1587 r. należały do Siegmunda von Gersdorf, a następnie barona von Zaradek. W 1789 r. wzmiankowano dom pański, dwa folwarki z dwoma domami urzędników dworskich, co stanowiło własność hrabiny von Zedlitz. W XIX w. majątek należał do rodziny Nickisch von Rosenegk. Jako pierwszy wymieniony był w 1830 r. starosta powiatowy Karl Heinrich Gottlieb Nickisch von Rosenegk (1766-1832), który otrzymał dobra w Czerńcu w dzieciństwie od stryjecznego dziadka barona von Kottwitz, i pochowany został na swoje życzenie w tutejszym parku. Po śmierci swego ojca Ferdinanda Wilhelma (starosty powiatowego w l. 1764-1794) odziedziczył także majątki w Miłoradzicach i Kochlicach (Kuchelberg) w powiecie legnickim. Następcami Karla Heinricha Gottlieba byli w 1845 r. czterej bracia Nickisch von Rosenegk, w 1894 r. Ordalie Nickisch von Rosenegk z dziećmi, a w 1898 r. Herman Nickisch von Rosenegk. W czasie kampanii napoleońskiej w majątku stacjonowały oddziały wojsk francuskich i opuściły go po bitwie pod Kaczawą w 1813 r. Na pocz. XX w. dobra przeszły w posiadanie rodziny von Wallenberg-Pachaly. Posiadłość należała w l. 1902-1920 do porucznika Gideona von Wallenberg-Pachaly, a w l. 1922-1945 Hubertusa von Wallenberg-Pachaly, którego pełnomocnikami byli E. Schwarzenfeld i od 1926 r. Hans Heinrich von Wechmar z Siedlec. Gospodarstwo nastawione było pierwotnie na hodowlę świń, a następnie bydła. Od 1909 r. przy dobrach wzmiankowana jest posiadłość rolna (Rustikalbesitz) o pow. 29 ha.

Kościół wzniesiony ok. 1240 r. oraz wzmiankowany w 1360 r. i 1376 r., został spalony w czasie wojny trzydziestoletniej w 1636 r. i następnie opuszczony w 1637 r., w wyniku czego parafię przeniesiono czasowo do Zwierzyńca (Dittersbach). Odbudowany spłonął ponownie i w 1794 r. został zbudowany na nowo w obecnej formie bez wieży, którą zastąpiono wolnostojącą, drewnianą dzwonnicą. Świątynia od 1530 do 1945 r. ewangelicka, remontowana w 1972 i 2001 r. Ok. 1376 r. prawo patronatu nad kościołem sprawował Jan zwany Unro de Trepphendorf i jego żona Małgorzata. W 1399 r. wzmiankowano Nycolausa, plebanusa in Svarcze. W 1789 r. zabudowa plebanii obejmowała budynek główny i dom kantora.

Układ przestrzenny wsi

Siedlisko wsi położone wzdłuż ślepo zakończonej drogi lokalnej wiodącej na pd.-wsch. od drogi Lubin - Siedlce. Układ wsi z nawsiami we wsch. i pierwotnie także w zach. części osady. Zabudowa zagrodowa w przeważającej części szczytowa. Pośrodku wsi znajduje się na niewielkim wzniesieniu kościół, w którego sąsiedztwie usytuowany jest zespół dworski. Kościół wzniesiony na rzucie wydłużonego oktogonu, nakryty wielospadowym, ceramicznym dachem, posadowiony jest pośrodku cmentarza, założonego na rzucie zbliżonym do prostokąta i otoczonego murem. W pd. części cmentarza wznosi się wolnostojąca, drewniana dzwonnica. We wsch. odcinek muru cmentarnego wmurowany został fragment płyty nagrobnej z kartuszem herbowym. Na wsch. od cmentarza znajduje się budynek dawnej szkoły wiejskiej.

Zespół dworski ukształtowany w obecnej formie od k. XVIII w. do 1 ćw. XX w., rozlokowany jest po obu stronach drogi. Część północna usytuowana w bezpośrednim sąsiedztwie kościoła, miała charakter rezydencjonalny z pałacem, założonym prawdopodobnie na rzucie litery „L”, wpisanym w pn.-zach. naroże prostokątnego majdanu folwarcznego. Pałac (niezachowany) kryty mansardowym dachem, był budowlą II-kondygnacyjną z sygnaturką i wieżą boczną oraz bogato opracowanymi elewacjami. Teren stanowiący najbliższe otoczenie rezydencji miał regularny, kształt zbliżony do kwadratu, ograniczony od pn. i pd. rowami wodnymi. Był on zapewne reliktem XVIII-wiecznego ogrodu ozdobnego, który przekształcono w polanę parkową z obrzeżnie sadzonymi drzewami, włączoną następnie w obręb parku krajobrazowo-naturalistycznego, formowanego w 4 ćw. XIX w., zapewne dla rodziny von Nickisch Rosenegk, na terenie podmokłych łąk sąsiadujących z zespołem od pn. W obręb zadrzewienia włączono stary trakt obsadzony drzewami tworzącymi aleję, łączący Czerniec z Siedlcami. Centralną część parku stanowiła wydłużona polana, ponad którą otwierał się z pałacu daleki widok na ozdobny staw zamykający założenie od pn.-wsch. W 1 ćw. XX w. z inicjatywy Gideona von Wallenberg-Pachaly wytyczona została wzdłuż wsch. granicy parku prosta aleja kasztanowców, oddzielająca go od terenu upraw gospodarczych. Drugi, dodatkowy zespół zabudowań folwarcznych (założony przed 1824 r.) znajdował się po pd. stronie drogi wiejskiej. Na przełomie XIX i XX w. wcześniejszy majdan powiększono, wznosząc istniejące budynki gospodarcze. Obecnie pałac oraz towarzysząca mu zabudowa majdanu pn. nie zachowała się poza domem ogrodnika. Park ulega postępującej dewastacji, a niekontrolowany rozrost roślinności zaciera jego pierwotną kompozycję i układ dróg spacerowych. Zespół folwarczny usytuowany po pd. stronie drogi wiejskiej zachowany niemal w całości. Zabudowę gospodarczą skupioną wokół prostokątnego majdanu tworzą: w skrzydle pn. obora z k. XIX w.; w skrzydle wsch. oficyna mieszkalna nr 47 i spichlerz z k. XIX w., przebud. w XX w.; w skrzydle pd. ruina budynku gospodarczego oraz cielętnik z k. XIX w.; w skrzydle zach. wozownia z pocz. XX w. Zabudowa folwarczna zdegradowana, niejednorodna stylowo W bezpośrednim sąsiedztwie zespołu przy budynku mieszkalnym nr 9 zachowana stodoła szachulcowa z 2 poł. XIX w. przebud. na pocz. XX w.

Wykaz zabytków architektury i budownictwa

1. Zespół kościelno-cmentarny:
    a. kościół ewangelicki ob. filialny p.w. Matki Bożej Wspomożenia Wiernych, mur., wzn. w
        1794, remont 1997-2003 (prace w toku), nr rej. 595/L z 14.04.1981;
    b. dzwonnica na cmentarzu przykościelnym, drew., wzn. w 1794(?);
    c. mur graniczny cmentarza przykościelnego, mur., 2. poł. XIX;
    d. cmentarz, zał. k. XVIII w., nr rej. 844/L z 16.02.1990.
2. Zespół folwarczno-parkowy:
    a. dom ogrodnika, nr 18, architekt Theo Effenberger, mur.-drew., 1911;
    b. park wraz z murem granicznym, zał. k. XIX, nr rej. 692/L z 25.06.1986.
3. Szkoła ob. dom mieszkalny nr 21, mur. pocz. XX.
4. Budynek mieszkalny nr 33, mur., XIX/XX.

Wykaz stanowisk archeologicznych znajduje się w oryginalnym opracowaniu.

Niniejsze opracowanie stanowi wyciąg ze Studium Środowiska Kulturowego gminy Lubin opracowanego w roku 2002 przez zespół w składzie: Bogna Oszczanowska, Beata Sebzda - historia i historia sztuki, Maria Sikorska i Donata Wiśniewska - archeologia oraz Emilia Dymarska - plansze. Studium powstało w Regionalnym Ośrodku Studiów i Ochrony Środowiska Kulturowego (od 2003 Regionalnym Ośrodku Badań i Dokumentacji Zabytków) we Wrocławiu.



Śląsk - Dolny Śląsk - Schlesien - Niederschlesien - Silesia - Zabytki Dolnego Śląska

Będę wdzięczny za wszelkie informacje o historii miejscowości, ciekawych miejscach oraz za skany archiwalnych widokówek lub zdjęć.

Wenn Sie weitere Bilder oder Ortsbeschreibungen zu dem oben gezeigten Ort haben sollten, wäre ich Ihnen über eine Kopie oder einen Scan sehr dankbar.

Tomasz  Mietlicki    e-mail  -  itkkm@o2.pl