Dolny Śląsk - dziedzictwo przeszłości utrwalone w zabytkach

Niederschlesien - die Erbschaft der Vergangenheit in Denkmälern verewigt

Lower Silesia - inheritance of the past in remains


 

Gogołowice - powiat lubiński

vor 1945 Gugelwitz - Kreis Lüben

 

               

Kościół filialny pw. św. Katarzyny

Po raz pierwszy kościół w Gogołowicach wzmiankowany był w 1289 roku. W miejscu tej pierwszej, zapewne drewnianej świątyni ok. 1390 roku wzniesiono z kamienia i cegły kościół gotycki, który był przebudowywany w 1717 roku. Wówczas to od strony zachodniej do świątyni dobudowano potężną wieżę dzwonnicy zwieńczoną hełmem barokowym z latarnią.
            W chwili obecnej jest to jednonawowa budowla zorientowana, wzniesiona na rzucie prostokątnym, z kwadratowym prezbiterium wzmocnionym przyporami. Od strony południowej do części nawowej dobudowana jest prostokątna kruchta, zaś do prezbiterium od strony północnej – zakrystia. Otwory okienne w części nawowej są o wykroju odcinkowym, pozostałe prostokątne. Cała świątynia pokryta jest dwupołaciowymi dachami ceramicznymi. Wieża pozbawiona w 1945 roku barokowego hełmu nakryta jest niskim dachem czterospadowym.
            We wnętrzu kościoła zachował się ozdobny strop kasetonowy oraz kilka ciekawych zabytków, z których wyróżniają się: barokowy ołtarz, ambona i balaski ołtarzowe z pierwszej połowy XVIII wieku. Wokół kościoła znajduje się przykościelny cmentarz, którego początki sięgają XIV wieku.

Tekst umieszczony za zgodą autora z publikacji - Świątynie powiatu lubińskiego. Henryk Rusewicz, Lubin 2006

           

Płyta na ścianie kościoła oraz pozostałości starych niemieckich pochówków na otaczającym kościół terenie.


                       

Dwór w Gogołowicach oraz zabudowa mieszkalno - gospodarcza dawnego majątku.


           

Zabudowa miejscowość.


 

Archiwalne widokówki i zdjęcia

Historische Ansichtskarten und Fotos

               



GOGOŁOWICE

Dawne nazwy miejscowości

Gogolevici - 1267, Goglowitz - 1305, Gugilwicz - 1357, Gogolowicze - 1358, Gogilwicz - 1363, Golgiwicz - 1367, Gogiwicz - 1376, Gogilwicz - 1408, Gogelwitz - 1410, Gugelwitz - 1789, do 1945 r.

Historia wsi i dóbr

Miejscowość wzmiankowana po raz pierwszy 19 marca 1267 r. w dokumencie papieża Klemensa IV, potwierdzającym prawo klasztoru trzebnickiego do dziesięciny ze wsi Gogolevici. Wymieniona w 1305 r. jako lokowana na prawie niemieckim (K. Klose) oraz w urbarzu trzebnickim z 1410 r. liczyła 17 łanów. W następnych latach liczba łanów podawana
była różnie: w l. 1570-1600 - 33, w 1600 r. - 20,6, w l. 1600-1613 - 15,6 oraz w 1700 r. - 17. Nie udało się jednoznacznie ustalić czy chodziło o małe łany walońskie, czy też o duże frankońskie. Prawdopodobnie miara obejmowała ok. 12 ha - tyle ile miał jednołanowy widmut. Według spisu z 1613 r. sporządzonego dla księstwa legnickiego w Gogołowicach mieszkało 6 kmieci i 5 zagrodników. W czasie wojny trzydziestoletniej, w 1634 r. osada została spalona. W 1654 r. obejmowała 3 dobra kmiece, 7 zagrodników oraz 1 rodzinę komorników, razem 12 rodzin (ok. 70 osób). W 1789 r. - 5 kmiecych gospodarstw pańszczyźnianych, 10 zagrodników omłockowych, 8 wolnych i 7 innych chałupników. W 1820 r. - dziedziczne sołectwo sądowe, 4 gospodarstwa kmiece, 7 wolnych zagrodników, 10 zagrodników omłockowych, 3 wolnych i 4 innych chałupników. W 1925 r. ówczesny właściciel dóbr hrabia Ludwig von Schweinitz ufundował we wsi ochronkę.

Pierwszym znanym właścicielem dóbr ziemskich był rycerz Gothe (Botho) von Bruchschaczdorf, który poświadczając dokument wydany w 1357 r. przez księżną Agnieszkę, córkę księcia Henryka Żagańskiego, pieczętował się stojącym jeleniem z napisem „S. Goth Bruchits” na otoku pieczęci. W XVI w. majątek stanowił własność rodu Tschetschke. W 1550 r. Małgorzata wdowa po Nickelu Tschetschke sprzedała swe włości Fabianowi Tschetschke, od którego dziedziczne prawo wyszynku kupił w 1558 r. karczmarz Christoph Kißling z Gogołowic. Następnie majątek należał prawdopodobnie do Hansa Tschetschke, zmarłego przed 1561 r. Jego żona Anna Prockatin oraz córka Susanna (zm. w 1558 r.) zostały pochowane w miejscowym kościele, gdzie znajdowały się ich nagrobki. Następnie dobra przeszły w posiadanie rodziny von Niebelschütz. W l. 1576-1653 jako właściciel wzmiankowany był Ernst von Niebelschütz und Rietschütz. Po nim majątek dziedziczył Ladislaus von Niebelschütz (zwany Laffel), żonaty z Anną von Braun z domu Deichslau (zm. 28.4.1629) oraz ich syn David, zmarły w 1655 r. bez pozostawienia męskiego potomka. W czasie wojny trzydziestoletniej majątek uległ zniszczeniu, a w 1649 r. odnotowany został jako niemal zrównany z ziemią. Prawdopodobnie w 2 poł. XVI w. lub na pocz. XVII w. powstała w Gogołowicach druga własność ziemska. W protokole wizytacyjnym z 1655 r. wymieniony został bowiem Obervorwerk należący do George von Falkenhain, jako odziedziczony przez jego żonę oraz Niedervorwerk stanowiący własność Georga Friedricha von Lemberg. Nie wiadomo jak długo folwarki te pozostawały w rękach obu rodzin. Rodzina von Falkenhain odnotowywana była w rejestrze przyjmujących komunię do 1662, a Lemberg do 1659 r. Jako kolejnych właścicieli dóbr ziemskich wzmiankowano następnie w 1664 r. Hansa Sigismunda von Hohbergk, a w l. 1666-1671 pana von Bock. W 1671 r. obie posiadłości zostały skupione w rękach Hansa Siegmunda von Kanitz, a następnie do ok. 1682 r. Johannesa Sigismunda von Kanitz, sędziego (Zaudenrichter) księstwa głogowskiego i okręgu górowskiego, pana na Borku Strzelińskim (Großburg), Radoszycach (Radschütz), Ciechanowie (Züchen), Kl. Leuthen, Ligocie (Ellguth). Po nim majątek odziedziczył jego syn Ferdinand von Kanitz, urodzony 12 listopada 1651 w Borku Strzelińskim, ożeniony w 1678 r. z Margareth von Abschatz i następnie w 1721 r. z Elisabeth von Kreckwitz, posiadający także majątki w Borku Strzelińskim, Klein Leuthen, Postolicach (Poselwitz), Sobolowie (Zobel) i Świnobrodzie (Schweinbratte). Po śmierci Ferdinanda w dniu 28 maja 1721 r., dobra w Gogołowicach odziedziczył jego brat Melchior Friedrich von Kanitz, sędzia księstwa głogowskiego i okręgu górowskiego, starszy stanów księstwa wołowskiego, żonaty z panną z rodu von Tschammer. W l. 1722-1732 kolejnym właścicielem obu posiadłości był Sigismund Oswald von Kanitz, ożeniony z Heleną Margarethą z domu von Röder, który sprzedał dobra w Gogołowicach Hansowi Juliusowi hrabiemu von Schweinitz (1693-1766), żonatemu od 1722 r. z Heleną Hedwig von Schweinitz, panią na Kłaczynie (Kauder) i Pietrzykowie (Hohenpetersdorf). Od 1741 r. nosił on godność wolnego pana pruskiego, a od 1748 r. grafa. Po jego śmierci i podziale spadku, 27 marca 1767 r. dobra przypadły w udziale Hansowi Casparowi hr. Schweinitz (ur. 13.09.1725), który polecił w 1791 r. wybudować obecnie istniejący dwór. Do 1931 r. nad wejściem do budynku widniała żeliwna plakieta z napisem: „Hans Caspar Graf v. Schweinitz u. Krain Feyherr zu Kauder, Herr der Herrschafft Dieban wie auch der Gütter Gugeliwtz u. Großendorf erbaute dieses Haus unter göttlichen Seegen; von Grund auf wiederhergestellt im Jahre des Heils 1791”. Dwór ten zastąpił prawdopodobnie wcześniejszą siedzibę pańską wzmiankowaną w 1789 r., której towarzyszył dom służby czeladnej i dwa folwarki. Hans Caspar Schweinitz zmarł bezżennie 3 września 1803 r., w wieku 78 lat i został pochowany w Dziewinie (Dieban). Na mocy kodycylu z 4 lipca 1803 r. na masie spadkowej ustanowiono fideikomiss. Właścicielem majoratu, do którego należały Dziewin, Dłużyce (Großendorf), Krzyżowo (Kreischau), Nowa Wieś Lubińska (Neudorf) i Parszowice (Porschwitz) został Hans Julius hr. Schweinitz (26.07.1794 — 18.01.1871), syn najstarszego kuzyna zmarłego Hansa Melchiora Juliusa, ożeniony z Caroline Schubert (ur. 27.11.1815) córką urzędnika gospodarczego (Wirtschaftsbeamte) z Gogołowic, Heinricha Ferdinanda Schuberta. Po śmierci Hansa Juliusa hr. Schweinitz oraz po dwa lata trwającym procesie o spadek i przejęcie majoratu pomiędzy starszymi żyjącymi braćmi zmarłego, majątek przypadł ostatecznie w 1873 r. Hansowi Tymoteuszowi Juliuszowi Gottliebowi Dawidowi hr. von Schweinitz und Krain (1839 - 16.02.1879), właścicielowi dóbr w Kłaczynie, majoratu Krajno (Krain) oraz fideikomisu Dziewin. Po jego śmierci ze względu na niepełnoletność synów, ustanowiono na majątku pełnomocnika, którym był szwagier zmarłego, pan von Niebelschütz z Glinicy (Gleinitz Kr. Glogau). Z chwilą osiągnięcia wieku dojrzałego, dobra przejął 25 lipca 1888 r. jako trzeci z rzędu właściciel fideikomisu Dziewin, Hans Julius Eberhard hr. von Schweinitz auf Gugelwitz (ur. 25.07.1867). Po jego śmierci w dniu 20 października 1921 r., w majątku w Gogołowicach mieszkała wdowa. 1 lipca 1925 dobra przejął syn zmarłego, hrabia Ludwig von Schweinitz, ożeniony z angielską kwakierką. W latach 1926-30 majątek ziemski w Gogołowicach został podzielony na trzy części:

1. dobra szlacheckie (Rittergut) należące do hrabiego Ludwiga i hrabiny Helene von Schweinitz und Krain, obejmujące

    240 ha i nastawione na hodowlę świń i bydła,
2. owczarnię (Schafereigut) o powierzchni 71 ha, należącą do hrabiego Heinricha von Schweinitz und Krain,

    dzierżawioną przez hrabiego Ludwiga von Schweinitz und Krain,
3. posiadłość leśną (Forstgut) o powierzchni 205 ha, w tym 203 ha lasu, należącą nadal do majoratu Dziewin,

    pozostającego w posiadaniu hrabiego Ericha von Schweinitz u. Krain.

Trudności gospodarcze sprawiły jednak, że w 1931 dobra szlacheckie i owczarnia zostały sprzedane towarzystwu parcelacyjnemu H. Pusch z Wrocławia. Jedynie posiadłość leśna pozostawała nadal własnością hrabiego Ericha von Schweinitz und Krain. Właściciele majoratu mieszkali głównie w Dziwinie, mając w Gogołowicach swych zarządców. Znani są inspektor Schubert i jego syn oraz dzierżawcy Gottlieb Eggers, a po jego śmierci syn Alexander (wymieniony w 1870 i 1873), Otto Pohlenk w 1876 r., Adolf Bormann w 1888 r. oraz Ernst Schmieche w 1898 r. W 1903 r. dzierżawę majoratu przejął pułkownik Erich hr. Schweinitz u. Krain.

W 1305 r. w rejestrze dziesięcin diecezji wrocławskiej wymieniony został plebanus de Goglowitz, co pośrednio świadczy o istnieniu kościoła, który wzmiankowano po raz pierwszy w dokumencie z 14 stycznia 1376 r. W 1399 r. wymieniono ówczesnego proboszcza o imieniu Nycolaus. Od 1524 r. kościół ewangelicki, przynależał wcześniej do archidiakonatu w Głogowie. Po reformacji utracił status kościoła parafialnego i został włączony do parafii w Mierzowicach (Merschwitz). Jedynie w l. 1704-1778 w związku z utworzeniem oddzielnej parafii w Gogołowicach, pełnił ponownie funkcję kościoła parafialnego. Oprawę parafii stanowiło wówczas gospodarstwo kantora wielkości 4 ha. Kantor (wzmiankowany od 1675 r.) był jednocześnie pisarzem kościelnym. Zdaniem autora monografii wsi, pastora P. Goeschke, obecnie istniejący kościół fil. p.w. św. Katarzyny wzniesiono w XV w. W 1655 r. stan budowli był niezadawalający, naprawy wymagała także drewniana wieża i mur cmentarny, dziurawy w wielu miejscach. Wyposażenie świątyni stanowił wówczas ołtarz, chrzcielnica, ambona, nieliczne nowe ławki oraz kielich cynowy. Kolejna wizytacja w dniu 25 października 1675 r. odnotowała lepszy stan obiektu. Naprawiono mur cmentarny, gontowy dach kościoła i empory, a w zakrystii ustawiono konfesjonał. W 1685 r. wybudowano nową emporę. Stałym dobrodziejem kościoła była rodzina von Kanitz, panów lennych na Gogołowicach, której fundacje obejmowały w 1692 r. 20 śląskich talarów, w 1691 r. srebrny kielich mszalny z pateną oraz w 1696 r. ołtarz, ambonę, świeczniki ołtarzowe i pierwsze znane dzwony. W 1717 r. z fundacji Ferdynanda von Kanitz wzniesiono kamienną wieżę, nad której wejściem umieszczono tablicę erekcyjną z inskrypcją i herbem fundatora, a na chorągiewce wieńczącej napis: „F. v. K. 1717”. Koszt budowy obliczono na 658 talarów. Wówczas zamurowano także wejście w pn. ścianie nawy i przebito nowe w ścianie pd. Do 1800 r. prowadzono jedynie bieżące naprawy budowli. W 1817 r. przebudowano chór muzyczny, w związku z budową nowych organów, które zastąpiły stary pozytyw. Instrument wykonał organmistrz Ernst Benjamin Klose z Wołowa, przebudowę empory kowal Gollnitsch i cieśla Gerlach z Gogołowic. W 1828 r. pomalowano emporę oraz organy, naprawiane następnie w latach 1834, 1840, 1858, 1870 i 1904. W 1917 r. przetopiono piszczały, nowe zamontowała w 1924 r. firma Gebrüder Walter z Góry Śląskiej. Odnowiono wówczas także prospekt organowy. W 1829 r. przeprowadzono remont wieży i wykonano nowe zwieńczenie hełmu, naprawiono także w kościele stolarkę okienną. W 1839 r. cieśla Gerlach, kowal Golnitsch i murarz Obst z Prochowic wyremontowali kruchtę pd. W 1845 r. naprawiono istniejący oraz częściowo wybudowano nowy mur cmentarny, a w 1848 r. wzniesiono zewnętrzne, kryte schody prowadzące do loży kolatorskiej. W l. 1857-1858 przeprowadzono remont dachów, kładąc w 1857 r. nowe pokrycie hełmu wieży, a także wymieniając w 1858 r. istniejące gontowe pokrycie dachu budowli na dachówkę. Naprawiono także część oszalowania stropu nad wnętrzem. Ponowną naprawę więźby i pokrycia dachowego wieży wykonano w 1880, 1883 i 1926 r. (dekarz Heinisch z Miłoradzic). W 1871 r. na rozkaz urzędu rejencyjnego z Legnicy wybito w ścianie pn. kościoła nowe wielkie okno przy chórze organowym, a w 1873 r. naprawiono schody prowadzące na emporę. Do wyposażenia kościoła w 1935 r. należał:

- ołtarz główny z 1696 r., z obrazem przedstawiającym „Ukrzyżowanie” aut. F. Abrahama Laukischa,- ambona z koszem

  wspartym na drzewie palmowym i przedstawieniem 4 ewangelistów z
  pronomami, autorstwa prawdopodobnie F. Abrahama Laukischa.
- kamienna chrzcielnica z drewnianą pokrywą z 1761 r., odnowiona w 1876 r., ufundowana przez Hansa Juliusa von

  Schweinitz i jego żonę Helenę Hedwig.
- krucyfiks ołtarzowy z 1704 r.; dwa świeczniki z 1696 r.: z monogramem M.F.V.K. [Melchior Friedrich von Kanitz] oraz

  U.M.K.V.T.S [Ursula Marianna Kanitz, ur. v. Tschammer]
- oraz cztery cynowe świeczniki z 1840 r.

W prezbiterium znajdował się strop kasetonowy oraz epitafia figuralne rycerza Heinricha Tschätschke † 1567 i jego córki Susann † 1568, a także tablica inskrypcyjna upamiętniającą Johanna Christopha von Zedlitz, rotmistrza w służbie króla szwedzkiego Karola XII, † 1709. Na cmentarzu znajdowały się ponadto płyty nagrobne Anny ur. Braunin † 1629, pastora Mauritiussa Haubmauma oraz Johanny Christiane Buchcholz. W 1926 odkryto w kościele trzy XIV-wieczne figury pochodzące z poprzedniego ołtarza, przedstawiające Marię z Dzieciątkiem oraz św. Piotra i Elżbietę, które przekazane zostały w depozyt Muzeum der bildenden Künste. Odnaleziono także anioła z poprzedniej chrzcielnicy z napisem fundacyjnym na kartuszu „1703 Helena Margaretha Kanitzin von Abschatz”. W 1970 r. został przeprowadzony remont pokrycia, więźby dachowej i stropu kościoła. Plebania zniszczona w czasie wojny trzydziestoletniej, została odbudowana i ponownie spalona w 1675 r. W 1676 r. Sigismundus von Kanitz polecił wybudować nowy budynek, którego remont sfinansował w 1705 r. Ferdynand von Kanitz. Pierwsza szkoła wzmiankowana była w Gogołowicach w 1524 r., w 1681 r. łożył na jej utrzymanie Sigismundus von Kanitz. W 1935 r. mieściła się w domu kantora, wzniesionym w 1856 r.

Układ przestrzenny wsi

Siedlisko wsi położone przy wytyczonej w 1822 r. drodze prowadzącej do Lubina i Prochowic, której pierwotny przebieg omijający wsch. kraniec osady, został zmieniony po 1945 r. Układ wsi ulicowy. Zabudowa zagrodowa rozlokowana po obu stronach ślepo zakończonej drogi wiejskiej, biegnącej ze wschodu na zachód. W środkowej części wsi, po pd. stronie drogi znajduje się kościół. Pd.-wsch. kraniec osady zajmuje zespół dworski ukształtowany w obecnej formie w k. XVIII, XIX i na pocz. XX w. Na pn.-zach. od niego, po przeciwnej stronie drogi usytuowany jest dodatkowy majdan folwarczny, przy stawie zwanym dawniej Küchteich.

Kościół orientowany, jednonawowy, z wieżą zach. i prosto zamkniętym prezbiterium, posadowiony jest w obrębie cmentarza, założonego na rzucie zbliżonym do prostokąta. Przy pd. elewacji prezbiterium płyta nagrobna, która wymaga podniesienia i wyeksponowania. Cmentarz otoczony od pn. kutym ogrodzeniem na podmurówce, od wsch., pd. i zach. murem ceglanym ze słupkami. Drzewostan niezachowany, poza dwoma lipami rosnącymi przy furcie cmentarnej.

Zespół dworski o nieczytelnym układzie przestrzennym, zatartym na skutek wybudowania nowych obiektów kubaturowych oraz licznych wygrodzeń własnościowych, dzielących dawny prostokątny majdan folwarczny na podwórka gospodarcze i ogrody warzywne. Dwór wzniesiony w 1791 r., ulegał przebudowom w 1870 r. i na pocz. XX w. - obecnie w złym stanie technicznym. Zabudowa gospodarcza z końca XIX i pocz. XX w. zachowana w dużym stopniu, jednak część budynków utraciła cechy stylowe na skutek współczesnych remontów i przebudów. Najlepiej zachowało się dawne pn. skrzydło zabudowy folwarcznej, tworzone przez stodołę i budynek mieszkalno-gospodarczy z oborą. Zabudowa dodatkowego pn. majdanu folwarcznego utraciła całkowicie cechy stylowe na skutek przebudów. Przed 1945 r. w pn. części osady znajdował się dom kantora mieszczący także szkołę oraz
karczma z trzema stawami, osuszonymi w 1804 r. Do 1928 r. droga prowadząca przez wieś nie była brukowana.

Wykaz zabytków architektury i budownictwa

1. Zespół kościelno-cmentarny:
    a. Kościół filialny p.w. św. Katarzyny, mur., XV, przebud. i rozbud. 1685, 1717, 1817 i 1871, remont. 1829, 1839 i l. 1857-1858, nr rej. 594/L z 14.04.1981;
    b. Cmentarz przykościelny wraz z murem granicznym, zał. w XIV w., mur. pocz. XX, nr rej. 854/L z 16.02.1990.
2. Zespół dworsko-folwarczny:
    a. Dwór, nr 33/34, wzn. w 1791, przebud. w 1870 i na pocz. XX;
    b. Budynek mieszkalno-gospodarczy nr 37 z oborą, wzn. na pocz. XX.

Wykaz stanowisk archeologicznych znajduje się w oryginalnym opracowaniu.

Niniejsze opracowanie stanowi wyciąg ze Studium Środowiska Kulturowego gminy Lubin opracowanego w roku 2002 przez zespół w składzie: Bogna Oszczanowska, Beata Sebzda - historia i historia sztuki, Maria Sikorska i Donata Wiśniewska - archeologia oraz Emilia Dymarska - plansze. Studium powstało w Regionalnym Ośrodku Studiów i Ochrony Środowiska Kulturowego (od 2003 Regionalnym Ośrodku Badań i Dokumentacji Zabytków) we Wrocławiu.



Śląsk - Dolny Śląsk - Schlesien - Niederschlesien - Silesia - Zabytki Dolnego Śląska

Będę wdzięczny za wszelkie informacje o historii miejscowości, ciekawych miejscach oraz za skany archiwalnych widokówek lub zdjęć.

Wenn Sie weitere Bilder oder Ortsbeschreibungen zu dem oben gezeigten Ort haben sollten, wäre ich Ihnen über eine Kopie oder einen Scan sehr dankbar.

Tomasz  Mietlicki    e-mail  -  itkkm@o2.pl