Dolny Śląsk - dziedzictwo przeszłości utrwalone w zabytkach

Niederschlesien - die Erbschaft der Vergangenheit in Denkmälern verewigt

Lower Silesia - inheritance of the past in remains


 

Gorzelin - powiat lubiński

vor 1945 Fauljoppe - Kreis Lüben

 

     

Pałac wzniesiony na miejscu wcześniejszej rycerskiej rezydencji w drugiej połowie XVIII wieku oraz dokładne miejsce po pałacu.  Należał do wielu rodów o szlacheckim rodowodzie m. in. do: von Wehner - 1746, von Podasowsky - 1784, von Ziegler do 1790, von Nikich Rosenegk krótko w 1790 roku, von Johnston - 1791, von Rödern - 1796, von Franke - 1799, Schulte - 1800, von Richthofen - 1806, von Wechmar - 1819, von Sydow 1837, Otto Reinbeck - 1849, bankier Friedländer - 1860. W 1878 roku majątek zakupuje Hubert von Weigel. Rodzina ta jest ostatnim prywatnym właścicielem - do przełomu roku 1926 - 1927. Później do 1945 roku w pałacu mieścił się szpital przeciwgruźliczy. W latach powojennych rozgrabiony i opuszczony obiekt podlegał dewastacji. Ostatecznie został rozebrany, czym podzielił los tysięcy podobnych rezydencji. Wyposażenie szpitala zostało częściowo wywiezione do lubińskich placówek medycznych (także do lubińskiego szpitala), gdzie służyło jeszcze przez wiele lat po II wojnie światowej. Zachował się jeszcze relikt parku o powierzchni 10 ha. z niewielką pozostałością dębów pomnikowych.

 

Bramy w nieistniejącym już dziś murze okalającym niegdyś całe założenie. Pierwsza od północy w bardzo dobrym stanie stanowi dziś element prywatnej posesji sąsiadującej z dawnym założeniem. Druga od południa w stanie zniszczenia.

   

Na terenie dawnego dziedzińca odnajdziemy jeszcze pozostałość okrągłej fontanny.


           

Relikt wspaniałego parku o powierzchni około 10 hektarów. W nim niekontrolowana wycinka drzew o charakterze pomnikowym.

   

Pozostałość dawnej lodowni oraz zarastające stawy.

   

Zabudowa mieszkalna dawnego majątku.


 

Miejsce pochówku ostatniego prywatnego właściciela pałacu hrabiego von Weigel - w otoczeniu wspaniałych potężnych drzew, obok drogi na "Wiśniowe Wzgórze". Okoliczności przejęcia pałacu przez państwo niemieckie na przełomie 1926/7 roku są tematem moich ustaleń.


          

Droga prowadząca do byłej szkoła w Gorzelinie, budynek szkolny oraz zdewastowany cmentarz niemieckich mieszkańców miejscowości w jego sąsiedztwie.


Serdeczne podziękowania składam Waldemarowi Zawadzkiemu za pomoc w poszukiwaniu materiałów dotyczących Gorzelina - Fauljoppe.


 

Archiwalne widokówki i zdjęcia

Historische Ansichtskarten und Fotos

           



GORZELIN

Dawne nazwy miejscowości

Fawlen Jopin - 1414, Fauljopp - 1507, Fauljuppe - 1789, Fauljoppe, Fauljuppe -1830, 1845, do 1945 r.

Historia wsi i dóbr

Wieś wzmiankowana po raz pierwszy w 1414 r., lokowana na prawie niemieckim prawdopodobnie ok. poł. XIV w. (K. Klose). Według spisu z 1613 r. sporządzonego dla księstwa legnickiego w Gorzelinie mieszkało 3 kmieci i 4 chałupników. W 1789 r. osada liczyła 8 zagrodników omłockowych, 4 wolnych i 4 innych chałupników. W 1830 r. wzmiankowano należącą do wsi kolonię Kaltenborn.

Dobra ziemskie w 1461 r. należały do Hansa von Axleben-Magnus. Zniszczone w czasie działań wojny trzydziestoletniej, pozostawały w 1649 r. całkowicie niezamieszkałe. Majątek w 1722 r. stanowił własność rodu von Wehner, w 1789 r. hrabiego von Posadowsky-Wehner i obejmował dom pański oraz folwark. Jako kolejni właściciele wymieniani byli w 1830 r. pani von Wechmar z domu von Nickisch i w l. 1870-1873 Joseph Friedländer, bankier z Wrocławia. Następnie dobra przeszły w posiadanie rodziny von Weigel. W l. 1878-1912 należały do pułkownika rezerwy Huberta von Weigel, a w 1917 r. Toni von Weigel, która zarządzała majątkiem także w l. 1922-1930, po przejęciu go przez żonę majora Lothara von Wurmb. Posiadłość od 1933 r. znajdowała się w rękach Emila Neitzel i do 1937 r. pozostawała w zarządzie jego żony Amandy. W 1845 r. gospodarstwo nastawione było na hodowlę merynosów, od 1894 r. na produkcję mleka i opasów. W l. 1912-37 majątek posiadał udziały w cukrowni w Lubinie. Od 1905 r. do majątku należała także dodatkowa posiadłość rolna (Rustikalbesitz).

Układ przestrzenny wsi

Siedlisko wsi położone w pobliżu drogi wiodącej z Legnicy do Lubina, na wsch. od odcinka Raszówka - Chróstnik, przy drodze miejscowej, stanowiącej odgałęzienie tego traktu i prowadzącej do zespołu dworskiego. Wieś reprezentuje typ osady przyfolwarcznej. Skromna, I-kondygnacyjna zabudowa komornicza skupiona jest w pn. części wsi po obu stronach drogi. Część pd. zajmuje relikt założenia rezydencjonalnego, ukształtowanego w obecnej formie w 2 ćw. XIX w., kiedy to prawdopodobnie nastąpiła przebudowa otoczenia istniejącej już w XVIII w. siedziby pańskiej, na miejscu której wzniesiono pałac. Usytuowanie rezydencji względem zespołu folwarcznego oraz dróg dojazdowych podporządkowane zostało wspólnej koncepcji przestrzennej, z główną osią na linii wsch. - zach. Przed fasadą pałacu, wzmiankowanego od 1830 r., wytyczono podjazd z okrągłą fontanną, ograniczony wodami regularnie ukształtowanych stawów, stanowiących prawdopodobnie relikt dawnej fosy. Kontynuacją tej osi od strony elewacji ogrodowej była wiodąca od zach. droga dojazdowa zakończona bramą, obiegająca owalny parter ogrodowy, przekształcony następnie w polanę widokową. W 3 ćw. XIX w. znajdujący się na pd. od rezydencji zagajnik dębowy adaptowano na park naturalistyczny, wzmiankowany od 1902 r. W jego obręb włączono duży staw hodowlany znajdujący się na pd.-wsch. od pałacu, który stał się istotnym elementem kompozycyjnym nowego założenia. Obszar parku ujęto obrzeżną promenadą i pokryto gęstą siecią nieregularnych dróg spacerowych. Zespół zabudowań folwarcznych, usytuowanych na wsch. od pałacu i posadowionych
wokół prostokątnego majdanu, powiększono po 1824 r. o dodatkowe budynki gospodarcze, otaczające mniejszy dziedziniec pn. Obecnie założenie jest znacznie zdegradowane. Pałac nie zachował się, nieczytelny jest także układ przestrzenny zespołu folwarcznego, którego zasadniczy majdan przedzielony został drogą, pełniącą funkcję drogi wiejskiej. Zabudowa folwarczna zachowała się w niewielkim stopniu i całkowicie utraciła cechy stylowe. Drzewostan parkowy przybrał charakter leśny w wyniku wzrostu samosiewów drzew i krzewów. Zatarty został także dawny układ dróg i ścieżek. Na wale otaczającym staw zachowały się dwa ponad dwustuletnie dęby.

Na pn. od zabudowy wsi, w rozwidleniu miejscowych dróg znajdowała się cegielnia, a na pn.-wsch. młyn.

Wykaz zabytków architektury i budownictwa

Zespół podworski:

1. Park, zał. XVIII, przekształcony 3 ćw. XIX, nr rej. 666/L z 27.12.1983.

Wykaz stanowisk archeologicznych znajduje się w oryginalnym opracowaniu.

Niniejsze opracowanie stanowi wyciąg ze Studium Środowiska Kulturowego gminy Lubin opracowanego w roku 2002 przez zespół w składzie: Bogna Oszczanowska, Beata Sebzda - historia i historia sztuki, Maria Sikorska i Donata Wiśniewska - archeologia oraz Emilia Dymarska - plansze. Studium powstało w Regionalnym Ośrodku Studiów i Ochrony Środowiska Kulturowego (od 2003 Regionalnym Ośrodku Badań i Dokumentacji Zabytków) we Wrocławiu.



Śląsk - Dolny Śląsk - Schlesien - Niederschlesien - Silesia - Zabytki Dolnego Śląska

Będę wdzięczny za wszelkie informacje o historii miejscowości, ciekawych miejscach oraz za skany archiwalnych widokówek lub zdjęć.

Wenn Sie weitere Bilder oder Ortsbeschreibungen zu dem oben gezeigten Ort haben sollten, wäre ich Ihnen über eine Kopie oder einen Scan sehr dankbar.

Tomasz  Mietlicki    e-mail  -  itkkm@o2.pl