Dolny Śląsk - dziedzictwo przeszłości utrwalone w zabytkach

Niederschlesien - die Erbschaft der Vergangenheit in Denkmälern verewigt

Lower Silesia - inheritance of the past in remains


 

Gwizdanów - powiat lubiński

vor 1945 Queissen - Kreis Lüben

 

Poniżej tekst autorstwa Piotra Cholewy z Rudnej.

W 1289 r. wymieniony jest po raz pierwszy proboszcz parafii w Gwizdanowie, Wenzeslaus, w dokumencie biskupa wrocławskiego Tomasza. Miejscowość stanowiła w tym czasie własność biskupa wrocławskiego i pozostała nią aż do sekularyzacji Prus w 1810 r. Następnie znalazła się w obrębie domeny królewskiej. Niezależnie od tejże istniało tu wolne sołectwo (po raz ostatni wzmiankowane w 1845 r.). Zapewne też w oparciu o nie wykształciła się we wsi własność gminna. W 1842 r. wzniesiono nowy budynek istniejącej przy kościele św. Urszuli szkoły katolickiej. Parafia obsługiwała wówczas okoliczne miejscowości; Kębłów, Gawrony i Wysokie. Jak się zdaje szczególny rozkwit wsi przypada na okres po 1856 r., kiedy powstała tu węzłowa stacja kolejowa na linii Wrocław - Rzepie wraz z towarzyszącymi jej urządzeniami. Stacja ta obsługiwała również pobliską (2,5 km) Rudną do momentu, gdy wybudowano tam dworzec w 1901 r. W następnej kolejności uruchomiono również połączenie odnogą do Lubina. Liczba ludności Gwizdanowa wzrosła wówczas niemal czterokrotnie i jak można przypuszczać, część z niej znalazła zatrudnienie przy obsłudze kolei. Na lata po 1856 r. przypada również boom budowlany. Większość z dzisiejszej mieszkalnej zabudowy osady pochodzi z tego czasu. Kościół katolicki p.w. św. Urszuli, pierwotnie średniowieczny, został wzniesiony w latach 1871 - 1872 z wykorzystaniem starych fundamentów pośród otaczającego cmentarza. Na cmentarzu tym, prócz pochówków katolickich znajdują się również pra­wosławne, albowiem po 1945 r. w ramach akcji "Wisła" rozlokowana została w okolicy ludność przesiedlona ze wschodnich terenów Polski.


               

           

Kościół parafialny pw. św. Urszuli

Po raz pierwszy kościół pw. św. Urszuli wzmiankowany był w dokumencie biskupa wrocławskiego Tomasza, wystawionym w roku 1289. Zresztą miejscowa posiadłość kościelna wraz z niewielkim majątkiem ziemskim należała do biskupów wrocławskich aż do czasu sekularyzacji (kasaty) dóbr kościelnych i zakonnych przez rząd pruski w roku 1810.
            Warto w tym miejscu przypomnieć, iż podobny los spotkał prawie wszystkie kościoły i klasztory na terenie państwa pruskiego. Posunięcie takie miało umożliwić rządowi pruskiemu zebranie iście horrendalnej na owe czasy sumy ok. 140 milionów franków, której zażądał Napoleon Bonaparte jako wojennej kontrybucji. W obecnym kształcie kościół, na wcześniejszym założeniu zbudowano w latach 1871 – 1872. Do zakończenia II wojny światowej świątynia była zarządzana przez katolików. W latach 1945 – 1960 kościół, jako filialny podlegał parafii w Rudnej. Dopiero w 1960 roku arcybiskup Bolesław Kominek erygował (powołał do życia) nową parafię w Gwizdanowie. Obecnie świątynia jest budowlą zorientowaną, jednonawową budowlą murowana z kamienia i cegły, wzniesioną na rzucie prostokąta z wyodrębnionym prezbiterium. Na osi fasady zachodniej znajduje się kwadratowa, masywna i przysadzista wieża, której górna partia wykonana jest z drewna. Zwieńcza ją wysoki, ostrosłupowy dach kryty blachą. Otwory okienne i drzwiowe są o wykroju pełnym lub odcinkowym. Od strony południowej do korpusu świątyni dobudowana jest niewielka, prostokątna kruchta z okrągłymi okienkami. Cała świątynia przykryta jest wysokimi dachami dwuspadowymi. Na terenie wokół kościoła znajduje się przykościelny cmentarz otoczony zabytkowym, kamiennym murem.

Tekst umieszczony za zgodą autora z publikacji - Świątynie powiatu lubińskiego. Henryk Rusewicz, Lubin 2006

 

                       

                       

       

Ślady niemieckich pochówków.

               

           

Dzwonnica obok kościoła oraz dzwon na wieży kościoła i stara chorągiewka.

               

Dawna szkoła obok kościoła.


                   

Zabudowa miejscowości.


                       

                       

               

                   

Budynek dworca kolejowego w Gwizdanowie oraz zachowana Infrastruktura kolejowa.

Do tego miejsca przy dworcu kolejowym dochodziła kiedyś linia do Polkowic.

               

Miejsce przed dworcem gdzie kiedyś stała pompa wodna do napełniania parowozów, wieża ciśnień oraz budynki w miejscowości.


       

Krzyż w pobliżu dworca kolejowego.


           

Wiadukt kolejowy w Gwizdanowie oraz wyjazd z miejscowości.


 

Archiwalne widokówki i zdjęcia

Historische Ansichtskarten und Fotos

                   



Gwizdanów

1.1. Dawne nazwy wsi.

Gwizdanovo – 1265 r., Gwizdawon -1289 r., Gwyzdanow – 1297 r., Gwisdanow – 1295 r., Gwizdanowo ok. 1300 r., Gvisganow – 1318 r., Weisdna – 1580 r., Queisen – 1687/88, 1818 r., Queiβen – 1830 r., 1845 r. i później – do 1945  r. Odtąd – Gwizdanów.

1.2. Etymologia nazwy wsi.

Damroth wywodzi nazwę od imienia (nazwiska) osoby, tu: Gwizdana. Adamy również uważa ją za słowiańską lecz tłumaczy dosłownie: Gwizdanow = Pfeiferdorf. Rospond, podobnie jak Damroth, skłania się za nazwą dzierżawczą od nazwiska Gwizdan.

1.3. Historia wsi.

W 1289 roku wymieniony jest po raz pierwszy proboszcz parafii w Gwizdanowie, Wenzeslaus, w dokumencie biskupa wrocławskiego Tomasza. Miejscowość stanowiła w tym czasie własność biskupa wrocławskiego i pozostała nią aż do sekularyzacji Prus w 1810 r. Następnie znalazła się w obrębie domeny królewskiej. Niezależnie od tejże istniało tu wolne sołectwo (po raz ostatni wzmiankowane w 1845 r.). Zapewne też w oparciu o nie wykształciła się we wsi własność gminna. W 1842 r. wzniesiono nowy budynek istniejący przy kościele św. Urszuli szkoły katolickiej. Parafia obsługiwała wówczas okoliczne miejscowości; Kębłów, Gawrony, Wysokie.

Jak się zdaje szczególny rozkwit wsi przypada na okres po 1856 r., kiedy powstała tu węzłowa stacja kolejowa na linii Wrocław – Rzepin wraz z towarzyszącymi jej urządzeniami. Stacja ta obsługiwała również pobliską (2,5 km ) Rudną do momentu, gdy wybudowano tam dworzec w 1901 r. W następnej kolejności uruchomiono również połączenie odnogą do Lubina. Liczba ludności Gwizdanowa  wzrosła wówczas niemal czterokrotnie i jak można przypuszczać , część z niej znalazła zatrudnienie przy obsłudze kolei. Na lata po 1856 r. przypada również boom budowlany. Większość z dzisiejszej mieszkalnej zabudowy osady  pochodzi z tego czasy.

Kościół katolicki p.w. św. Urszuli, pierwotnie średniowieczny, został wzniesiony w latach 1871-1872 z wykorzystaniem starych fundamentów pośród otaczającego cmentarza. Na cmentarzu tym, prócz pochówków katolickich znajdują się również prawosławne, albowiem po 1945 r. w ramach akcji „Wisła” rozlokowana została w okolicy ludność przesiedlona ze wschodnich terenów Polski.

 1.4. Układ przestrzenny wsi.

Pierwotnie osada o układzie zbliżonym do owalnicy z centralnym placem o tym kształcie, na którym wznosił się kościół z cmentarzem i  odchodzącymi odeń promieniście drogami. Ten pierwotny ośrodek osadniczy położony był w pewnym oddaleniu na północ od drogi do Chobieni (przeprawa przez Odrę). W momencie wybudowania stacji kolejowej zabudowa osady przeniosła się w pobliże tej drogi (rzędowo wzdłuż niej oraz przy odcinkach dróg łączących ją ze starą osadą). Zabudowa Gwizdanowa utraciła wówczas wiejski charakter. Powstają domy o typie podmiejskim. Proponuje się dwie strefy ochrony konserwatorskiej „B”, rozłączne: jedną dla dolinki ze stawem i kościołem w centrum (czyli najstarszego ośrodka osadniczego) , drugą zaś dla węzła kolejowego.

1.5. Tabelaryczne zestawienie danych statystycznych

Gmina wiejska Dobra Instytucje publiczne i przemysł
Rok Areał Domy Ludność Areał Ludność  
1787    

98

    Kościół katolicki i szkoła, młyn wodny
1830  

23

107

    Wolne sołectwo, karczma, kuźnia
1845  

24

122

     
1856  

 

 

    stacja kolejowa z urządzeniami towarzyszącymi
1885

325

35

409

     
1895

328

39

369

     
1908

 

40

354

     
1926

317

 

410

     
1939    

375

     

 

2. Strefy ochrony konserwatorskiej oraz wykaz elementów objętych ochroną konserwatorską
2.1. Strefy ochrony konserwatorskiej
2.1.1. Wyznaczono strefy „B” ochrony konserwatorskiej dla:
        - zabudowy wsi w jej północno – wschodniej części wraz z położonym na cmentarzu kościołem z plebanią i

          wzniesioną nieopodal szkołą;
        - zespołu dworca kolejowego z zabudową towarzyszącą.
2.1.2. Wyznaczono strefę „K” ochrony krajobrazu kulturowego dla wsi w części południowo – zachodniej.
2.1.3. Wyznaczono strefę „E” ochrony ekspozycji panoramy wsi od strony południowo – zachodniej.
          W strefie tej należy nową zabudowę tak kształtować aby nie stanowiła ona konkurencji dla dominanty

          krajobrazowej jaką jest wieża kościoła
2.1.4. Wyznaczono strefę „OW” – obserwacji archeologicznej dla miejscowości o średniowiecznej metryce
2.2. Wykaz zabytków architektury i budownictwa
Kościół p.w. św. Urszuli, 1871-72, 1974/75
Mur wokół cmentarza przykościelnego
Plebania
Szkoła parafialna
Zespół dworca kolejowego
Dworzec kolejowy
Wiata peronowa
Wieża ciśnień
Zabudowa wsi
Dom mieszkalny nr 23
Dom mieszkalny nr 25
Dom mieszkalny nr 26
Dom mieszkalny nr 36
Dom mieszkalny nr 37
Dom mieszkalny nr 39
Dom mieszkalny nr 44 do 47
2.3.Stanowiska archeologiczne
Obszar AZP 71-21
277. ślad osadnictwa chronologia: VI- 1 połowa X wieku
ślad osadnictwa chronologia: XIV – XV wiek
osada chronologia: nieokreślona
stanowisko numer 3/41
278. ślad osadnictwa kultury przeworskiej chronologia: II-III
wiek
stanowisko numer 4/42
279. osada? Kultury łużyckiej chronologia: III-V okres epoki
brązu
ślad osadnictwa chronologia: VI – 1 połowa Xwieku
ślad osadnictwa chronologia: XIV-XV wiek
stanowisko numer 5/43
280. osada? chronologia: pradzieje
ślad osadnictwa? kultury przeworskiej?
ślad osadnictwa chronologia: VI- 1 połowa X wieku
ślad osadnictwa chronologia: XIII-XV wiek
stanowisko numer 6/44
281. osada? chronologia: pradzieje
osada? kultury łużyckiej chronologia: V okres epoki brązu – okres
halsztacki
ślad osadnictwa chronologia: 2 połowa XIII-XV wiek
stanowisko numer 8/46
282. osada chronologia: XIV-XV wiek
stanowisko numer 9/47

Źródło - http://www.rudna.pl



Śląsk - Dolny Śląsk - Schlesien - Niederschlesien - Silesia - Zabytki Dolnego Śląska

Będę wdzięczny za wszelkie informacje o historii miejscowości, ciekawych miejscach oraz za skany archiwalnych widokówek lub zdjęć.

Wenn Sie weitere Bilder oder Ortsbeschreibungen zu dem oben gezeigten Ort haben sollten, wäre ich Ihnen über eine Kopie oder einen Scan sehr dankbar.

Tomasz  Mietlicki    e-mail  -  itkkm@o2.pl