Dolny Śląsk - dziedzictwo przeszłości utrwalone w zabytkach

Niederschlesien - die Erbschaft der Vergangenheit in Denkmälern verewigt

Lower Silesia - inheritance of the past in remains

Miejscowość położona w odległości około 5 km na południowy zachód od Lubina. Dość liczne znaleziska kamiennych narzędzi w najbliższej okolicy wsi oraz całopalny grób skrzynkowy z czasów tzw. kultury pomorskiej, dowodzą o istnieniu na tym terenie osadnictwa datowanego na okres młodszej epoki kamiennej - neolitu. Ponadto, na omawianym obszarze rozpoznano pozostałości dawnego grodziska z okresu plemiennego i wczesnego średniowiecza.

Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1217 roku. Następna związana jest z bullą kanonizacyjną św. Jadwigi, wystawioną przez papieża Klemensa IV z 1267 roku. Według tego dokumentu osada Krzeczyn (Crechim) miała płacić dziesięcinę na rzecz klasztoru cysterek w Trzebnicy, wraz z takimi okolicznymi miejscowościami jak Siedlce (Sedlce), Księginice (Gnegninice), Małomice (Malmici),Osiek (Osek), Czerniec (Svarci), Raszowa (Rasova), Kłopotów (Clopotovo), Chróstnik (Chrostnik), Miłoradzice (Miloradici), Miroszowice (Mirosovici), Gogołowice (Gogolevici), Składowice (Skladovici), Ustronie (Villa albi) i Lubin (Lubin).Wraz z upływem lat zmieniała się nazwa miejscowości : Crechim. Crechins, Chrechim, Chrechim Welky, Grosse Creching, Wenig Crechin, Gross Krichen, Krajewo, Krzeczyn Wielki. Przez całe lata osada funkcjonowała obok rozwijającego się "za miedzą" Lubina. Jeszcze przed końcem XIV wieku miejscowy kościół uzyskał uprawnienia parafialne, o czym wspomina dokument z 1399 roku. W połowie XVI wieku majątek wraz ze wsią przeszedł w ręce rodziny Brauchitsch z pobliskiego Chróstnika (Brauchitsdorf). U schyłku XVII wieku, z inicjatywy ówczesnych właścicieli majątku, rodziny von Schweinitz, wybudowano późnobarokowy pałac, nieopodal którego założono okazały ogród. W połowie XIX wieku krzeczyńskie dobra przejęła rodzina von Nickisch von Roseneck. Za ich to sprawą powstały w latach 1863-1864 nowe zabudowania gospodarcze, które przetrwały do czasów współczesnych w prawie nie zmienionej formie. W roku 1872, kolejny właściciel majątku - Eduar Mitscher, dokonał przebudowy i rozbudowy pałacu, wokół którego założył park typu krajobrazowego. Ostatnim dziedzicem majątku, do roku 1945 był Erich von Moltrecht. Przez setki lat na terenie księstwa legnickiego Krzeczyn Wielki postrzegany był jako ostoja polskości. Jeszcze pod koniec XVII wieku wieś była uważana za czysto polską.

Z zachowanych zabytków na uwagę zasługuje kościół filialny pod wezwaniem św. Marii Dominiki z Mazarello. Przypuszczalnie obecną świątynię wzniesiono z kamienia w XIII wieku, o czym mogą świadczyć romańskie elementy założenia. Późniejsze fazy z cegły pochodzą z czasów rozbudowy i przebudowy, które przeprowadzono w XV i XVII wieku. Obiekt jest zorientowany na rzucie prostokątnym z wyodrębnionym, także prostokątnym, prezbiterium. Od strony zachodniej znajduje się czworoboczna wieża, której kryty gontem hełm uległ poważnym uszkodzeniom w roku 1945, w wyniku czego dokonano jego rozbiórki. Obecnie pokryta jest płaskim, prowizorycznym dachem drewnianym i papą. Po zniszczeniach wojennych kościół był remontowany dopiero w latach 1959-1960. W roku 1961 ksiądz Szafarski sprowadził do świątyni wizerunek i relikwie św. Dominiki z Mazarello. Kościół pokrywają dachy ceramiczne, dwuspadowe. Do prezbiterium, od strony północnej, przylega zakrystia, natomiast do wieży, od strony południowej - sala ze sklepieniami krzyżowymi, wspartymi na centralnym słupie. Główny portal wejściowy posiada wyraźne cechy gotyckie. Okna w części nawowej są o wykroju półpełnym bez obramień. Okna wieży natomiast mają kształt prostokątny. Ujęte są bezprofilowymi, kamiennymi węgrami.
Wyposażenie kościoła jest dość skromne. Wyróżniającym się elementem jest płaski, dziewiętnastowieczny strop nad prezbiterium o cechach neorenesansowych oraz bogato zdobiona motywami roślinnymi loża lokatorska z przełomu XVII i XVIII wieku. Do najcenniejszych elementów wystroju należy również cenny renesansowy ołtarz główny z początków XVII wieku, a także podobna w wystroju, bogato zdobiona, ambona, z około 1640 roku. Na uwagę zasługują także trzy figuralne nagrobki kamienne: Krzysztofa von Brauchitscha i jego żony Ewy von Bock (około 1600r.) oraz Kaspra Hoberck (około 1675 r.)

Drugim z zachowanych zabytków jest, wspomniany wcześniej, późnobarokowy pałac z drugiej połowy XVIII wieku, który powstał z inicjatywy rodziny von Schweinitz. Później przez kilkanaście lat był w posiadaniu rodu von Tschammer których rodową posiadłością były obecne Gaworzyce w powiecie polkowickim i gdzie znajduje się bardzo rzadko spotykane na Dolnym Śląsku rodzinne mauzoleum tego rodu - w stanie totalnego zniszczenia. Pałac jest budowlą dwukondygnacyjną z użytkowym poddaszem o rzucie prostokątnym. Układ pomieszczeń korytarzowy i amfiladowy. Skromne zdobienia zewnętrzne ograniczają się do płaskich pilastrów międzyokiennych. Całość pokryta jest czterospadowym dachem ceramicznym. Wskutek modernizacji w latach 1866-1872 i przebudowy w 1910 roku obiekt zatracił wszelkie cechy stylowe. Po 1945 roku przez kilkadziesiąt lat mieściły tu biura Państwowego Gospodarstwa Rolnego. Przy pałacu zachowały się pozostałości parku z licznymi okazami dwustuletnich dębów oraz dwa zarastające (szkoda) stawy utworzone na osi przepływu Buczynki.

Autorem tekstu jest Henryk Rusewicz

Park w otoczeniu pałacu.

Fragment zabudowy gospodarczej dawnego majątku.

Płyty ulokowane na zewnętrznych ścianach kościoła.

Kartusz herbowy rodów von Tschammer i von Hochberg umieszczony na ścianie mauzoleum rodu von Hoberck, stanowiącego przybudówkę wschodniej strony wieży.

Ciekawy budynek o konstrukcji drewnianej zlokalizowany obok kościoła p.w. św. Marii Dominiki z Mazarello.

Kościół filialny pw. św. Marii Dominiki Mazzarello

Przypuszczalnie obecną świątynię wzniesiono z kamienia jeszcze w XIII w., o czym mogą świadczyć romańskie elementy założenia. Zapis z 1399 roku mówi o istniejącej tu parafii. Późniejsze gotyckie fazy z cegły pochodzą z czasów rozbudowy i przebudowy, które przeprowadzano w wieku XV i XVII. Obiekt jest zorientowany o rzucie prostokątnym z wyodrębnionym i także prostokątnym prezbiterium. Od strony zachodniej znajduje się wzniesiona z kamienia masywna czworoboczna wieża, której strzelisty, kryty gontem hełm uległ poważnym uszkodzeniom w 1945 roku. Po wojnie dokonano jego rozbiórki. Wieża obecnie pokryta jest płaskim, prowizorycznym dachem drewnianym i papą. Po zniszczeniach wojennych kościół był remontowany dopiero w latach 1959-1960. W 1961 roku ksiądz Szafarski sprowadził do świątyni wizerunek i relikwie św. Marii Dominiki z Mazzarello. Dachy kościoła są ceramiczne, dwuspadowe. Do prezbiterium od strony północnej przylega zakrystia, natomiast do wieży od strony południowej – sala ze sklepieniami krzyżowymi, wspartymi na centralnym słupie. Główny portal wejściowy ma wyraźne cechy gotyckie. Okna w części nawowej są o wykroju półpełnym bez obramień. Okna wieży zaś – prostokątne, ujęte bezprofilowymi, kamiennymi węgarami. We wnętrzach kościoła zachowało się wiele interesujących zabytków, z których wyróżniają się: płaski, dziewiętnastowieczny strop nad prezbiterium o cechach neorenesansowych oraz bogato zdobiona motywami roślinnymi loża kolatorska z przełomu XVII i XVIII wieku. Do najcenniejszych elementów wystroju należy również renesansowy ołtarz główny z początków XVII wieku i podobna w wystroju, bogato zdobiona ambona z około 1640 roku. Na uwagę zasługują także trzy figuralne nagrobki kamienne, Krzysztofa von Brauchitscha i jego żony Ewy von Bock (1600 r.) oraz Caspara Hoberga (1675 r.)

Tekst umieszczony za zgodą autora z publikacji - Świątynie powiatu lubińskiego. Henryk Rusewicz, Lubin 2006

Wejście do kościoła oraz ulegająca zniszczeniu brama prowadząca na teren przykościelny.

Niemal całkowicie pozbawiony płyt nagrobnych cmentarz w otoczeniu kościoła.

W lesie nieopodal kościoła odnaleźć można kaplicę grobową rodziny Mitscher zbudowaną pod koniec XIX wieku. Rodzina Mitscher była w tym okresie właścicielem majątku w Krzeczynie Wielkim.

W lesie miedzy kościołem a dawnym majątkiem można odnaleźć zniszczone nagrobki pochodzące z cmentarza zlokalizowanego w otoczeniu kościoła. Wywieziono je tam pod koniec lat 70 - tych XX wieku za zgodą władz oraz ówczesnego księdza proboszcza.

Przewrócony Pomnik Poległych w I WŚ. Położony na uboczu. Z inskrypcji zachował się jedynie fragment krzyża.

Autor fotografii - Arkadiusz Łojek.

Majątki rodziny von Tschammer (także właścicieli Krzeczyna Wielkiego) na Śląsku:

Bankwitz - Kreis Namslau                                                 Bąkowice - powiat namysłowski 

Dahsau - Kreis Wohlau/Guhrau                                        Daszów - powiat górowski 

Dromsdorf und Lohnig - Kreis Striegau                             Drogomiłowice i Łagiewniki Średzkie - powiat średzki 

Eichholz - Kreis Liegnitz                                                    Warmątowice Sienkiewiczowskie - powiat legnicki 

Gross-Krichen - Kreis Lüben                                            Krzeczyn Wielki - powiat lubiński 

Lederose - Kreis Striegau                                                 Różana powiat - średzki 

Polnisch-Taschammendorf -  Kreis Strehlen                    Samborz powiat - średzki 

Saabor - Kreis Grünberg                                                   Zabór - powiat zielonogórski 

Tschammer-Ellguth - Kreis Gross Strehlitz                       Ligota Samborowa - powiat oleski 

Brunzelwaldau - Kreis Freystadt                                       Broniszów - powiat nowosolski 

Heidevorwerk (neben Quaritz) - Kreis Glogau                  Dzików - powiat polkowicki 

Oberquell früher Quaritz - Kreis Glogau                           Gaworzyce - powiat polkowicki 

Nieder Tschirnau - Kreis Guhrau                                      Czernina Dolna - powiat górowski 

Reisicht - Kreis Goldberg                                                  Rokitki - powiat legnicki 

Tammendorf - Kreis Goldberg                                          Groble - powiat legnicki 

Tschirbsdorf - Kreis Goldberg                                          Czernikowice - powiat legnicki 

Wittgendorf - Kreis Goldberg                                            Witków - powiat legnicki 

Porlewitz - Kreis Guhrau                                                   Parłowice - powiat rawicki 

Osselwitz und Vorwerk Teichenau - Kreis Guhrau           Osłowce - powiat górowski 

Gross Räudchen - Kreis Guhrau                                      Rudna Wielka - powiat górowski 

Strehlitz - Kreis Oels                                                         Strzelce - powiat oleśnicki 

Borganie - Kreis Schweidnitz                                            Borzygniew - powiat wrocławski 

Ketzendorf - Kreis Opeln                                                   Karłowice - powiat opolski 

Mühnitz - Kreis Oels-Trebnitz                                            Mienice - powiat trzebnicki 

Kuhnern - Kreis Striegau                                                   Konary - powiat średzki 

Brödelwitz - Kreis Guhrau/Wohlau                                    Brodowice - powiat lubiński 

Tscheschen - Kreis Guhrau                                              Cieszyny - powiat górowski 

Hengwitz - Kreis Guhrau                                                   Kobylniki - powiat górowski 

Hochbeltsch - Kreis Guhrau                                              Bełcz Górny - powiat górowski 

Hünern - Kreis Guhrau                                                      Psary - powiat górowski 

Kittlau - Kreis Guhrau                                                        Kietlów - powiat górowski

Rahenau - Kreis Guhrau                                                   Równa - powiat górowski

Westpommern:

Latzig - Kreis Belgard                                                        Laski - powiat białogardzki 

Gross Rambin - Kreis Belgard                                          Rąbino - powiat świdwiński

Wenn Sie weitere Bilder oder Ortsbeschreibungen zu dem oben gezeigten Ort haben sollten, wäre ich Ihnen über eine Kopie oder einen Scan sehr dankbar.

Tomasz  Mietlicki    e-mail  -  itkkm@o2.pl