Dolny Śląsk - dziedzictwo przeszłości utrwalone w zabytkach

Niederschlesien - die Erbschaft der Vergangenheit in Denkmälern verewigt

Lower Silesia - inheritance of the past in remains


 

Księginice - powiat lubiński

vor 1945 Kniegnitz - Kreis Lüben

 

           

Zabytkowy klasycystyczny pałac z pierwszej połowy XIX wieku, posadowiony na miejscu wcześniejszego założenia. Obecny kształt zawdzięcza Paulowi von Wiedner, który nabył pałac w 1860 roku. W latach powojennych użytkowany jako Zasadnicza Szkoła Budowlana.

Zestawienie kolejnych właścicieli pałacu i majatku w Księginicach: von Falkenhayn, von Gellhorn, von Tschirschky, von Gottwald, von Keller i ostatni  von Wiedner (1860 - 1945   Paul i Hans von Wiedner).

   

Wejście do pałacu oraz kartusz herbowy nad wejściem.

           

Fragment zabudowy mieszkalno - gospodarczej dawnego majątku.


Poniżej tekst zaczerpnięty za zgoda ks. Ryszarda Dąbrowskiego ze strony:

http://parafia.siedlce.w.interia.pl/index.htm

Wieś Księginice pojawia się w dokumentach dopiero w roku 1257 jako Cnegnice. Na uwagę zasługuje zabytkowy pałac z pierwszej połowy XIX w oraz cmentarz parafialny założony w roku 1925 wraz ze stojącą kaplicą cmentarną. W latach siedemdziesiątych mieszkańcy Księginic rozbudowali kapliczkę dla sprawowania kultu religijnego. W dniu 08.11.1999 Parafia zakupiła na własność byłą świetlicę wiejską używaną jako kaplica p.w. MB Częstochowskiej. W roku 2000 poświęcona została tablica upamiętniająca Wielki Jubileusz.


     

Pamiątkowe płyty poświęcone rodzinie von Wiedner 1860 - 1945 oraz kartusze herbowe wmurowane w ścianę na cmentarzu w Księginicach oraz kaplica w narożniku cmentarza. Na ostatnim zdjęcia kaplica mszalna w miejscowości.


Pałac w Księginicach (fasada frontowa) wraz z podjazdem i fragmentem kolistego gazonu. Wg. litografii barwnej A. Duncker. Wizerunek sprzed przebudowy.

Fragment stawu i gazonu na tle fasady frontowej pałacu. Wg. zdjęcia z około 1910 roku - R. Weber Schlesische Schlösser. Wizerunek po przebudowie.

           

Wnętrze pałacu w Księginicach sprzed 1945 roku.


Kaplica pw. Matki Bożej Częstochowskiej

Może z racji zbyt bliskiego położenia osady od Lubina, nigdy nie wybudowano tutaj kościoła. Mieszkańcy korzystali ze świątyń lubińskich. Od 1960 roku regularne nabożeństwa odprawiano w starej poniemieckiej kaplicy cmentarnej.
W latach 1990 – 1999 dla celów liturgicznych przystosowano pomieszczenie w byłej świetlicy wiejskiej, która była dzierżawiona przez parafię pw. św. Michała Archanioła w Siedlcach od Urzędu Gminy w Lubinie. W dniu 9 listopada 1999 roku obiekt został zakupiony na własność przez parafię i po przeprowadzeniu kapitalnego remontu w latach 2001 – 2003 przystosowano go do celu kultu religijnego. Wykonano wówczas wymiany okien i drzwi, uzupełniono tynki wewnętrzne i zewnętrzne oraz pokryto blachą dach obiektu. We wnętrzu zaś wykonano prezbiterium i ołtarze oraz położono nową posadzkę.
Kaplica znajduje się w jednym z budynków szeregowych, usytuowanych w centralnej części wsi. W budynku, oprócz kaplicy urządzono także świetlicę parafialną oraz dwa pomieszczenia sanitarne.
W roku 2000 poświęcono tablicę z wizerunkiem papieża Jana Pawła II, upamiętniającą Wielki Jubileusz.

Tekst umieszczony za zgodą autora z publikacji - Świątynie powiatu lubińskiego. Henryk Rusewicz, Lubin 2006


Autor fotografii - Jan Taras.


Archiwalne widokówki i zdjęcia

Historische Ansichtskarten und Fotos

                  

           


KSIĘGINICE

Dawne nazwy miejscowości

Cnegninivici - 1266, Cnegninice - 1267, Knegnicz - 1359, 1367, 1388; Knignitz 1580, 1670; Kniegniz - 1789, Kniegnitz - 1845, 1887, do 1945 r.

Historia wsi i dóbr

Miejscowość wzmiankowana po raz pierwszy 19 marca 1267 r., w dokumencie papieża Klemensa IV, potwierdzającym prawo klasztoru trzebnickiego do dziesięciny ze wsi Cnegnice. W 1360 r. wymieniona jako lokowana na prawie niemieckim (K. Klose), powstała prawdopodobnie na starszym korzeniu. Wzmiankowana następnie w 1388 r., w 1410 r. liczyła 52 łany. Według spisu z 1613 r. sporządzonego dla księstwa legnickiego w osadzie mieszkało 9 kmieci i 8 zagrodników. W l. 1630-1634 wieś dotknęła epidemia dżumy. Po zakończeniu wojny trzydziestoletniej prawdopodobnie ze względu na znaczne wyludnienie, nasilił się proces wykupowania ziemi chłopskiej i tworzenia nowych dominiów, których w 1650 r. było w Księginicach cztery. W 1789 r. wieś dzieliła się własnościowo na dwie części. W pierwszej z 206 mieszkańcami, należącej do pana von Falkenhain znajdował się dom pański, 3 folwarki, szkoła, karczma, młyn, kuźnia, 5 kmiecych gospodarstw pańszczyźnianych, 17 zagrodników omłockowych, 2 wolnych, 4 innych chałupników. Część druga z 41 mieszkańcami, 5 wolnymi dobrami kmiecymi i 2 szałasami pasterskimi pozostawała własnością królewskiego urzędu w Lubinie. Podział ten utrzymał się także w 1830 i 1845 r., kiedy to dobra ziemskie należały do panów Treutrel i kapitana Richtera (w 1845 r. tylko Richtera), a pozostała część osady do królewskiej Dominialnej Rendantury i podlegała sądowi w Lubinie.

Cmentarz parafialny założony został ok. 1925 r., wraz ze wzniesieniem kaplicy cmentarnej i muru ogrodzeniowego, utrzymanych w formach neogotyckich.

Dobra ziemskie w 1360 r. należały do Jeklona de Kordbog, na którego rzecz synowie Piotr, Jan i Rulo zrzekli się przyszłego spadku po rodzicach, co potwierdził 13 sierpnia i 2 grudnia 1360 r. książę Ludwik I brzeski. Kolejnym właścicielem majątku był Kacper Gawen, który 27 października 1448 r. sprzedał ze swych dóbr w Księginicach 2 grzywny czynszu Janowi Breitker, plebanowi w Lubinie. W 1540 r. istniała w Księginicach inna posiadłość rycerska, utworzona przez Heinricha von Lemberg z Koźlic (Koslitz) ze skupowanej ziemi chłopskiej, m.in. dóbr kmiecych należących do Stephana Tauchritza. Ponadto w 1570 r. także w Księginicach Friedrich von Loß kupił kilka gospodarstw kmiecych i założył folwark. Na skutek zniszczeń wojny trzydziestoletniej dobra ziemskie w 1649 r. były w całości niezamieszkałe, jednak już w 1650 r. wzmiankowano cztery nowe dominia, powstałe ze skupowanej ziemi chłopskiej, które prawdopodobnie uległy następnie scaleniu. Ok. 1700 r. i w 1789 r. majątek należał do rodziny von Falkenhayn (Falkenhagen, Falkenhain) i w 1789 r. obejmował dom pański oraz 3 folwarki. Pod koniec XVIII w. przeszedł w ręce Otto von Tschirschky, a później rodziny von Gellhorn. Po 1819 r. posiadłość siedmiokrotnie zmieniała właścicieli. W 1830 r. wzmiankowani są Justitiarius Commiss Treutrel i kapitan Richter, a w 1845 r. już tylko kapitan Richter. W 1867 r. dobra kupione zostały przez pułkownika Paula von Wiedner i powiększone drogą zakupu o folwark polny (Rusticalgüter), dziedziczne sołectwo oraz posiadłość alodialną Paulshof o powierzchni 690 ha., wzmiankowane w l. 1898 r.-1930. Od 1881 r. do majątku należały dobra leśne (Waldgut Koslitz). Dobra drogą dziedziczenia przeszły na syna Paula, majora Hansa von Wiedner, wymienianego jako właściciel w l. 1909-12, a następnie w l. 1917-1930 na jego żonę, z domu Wintersheim, w imieniu której majątkiem zarządzał rotmistrz Hans Rüdiger von Wiedner. W 1937 r. wszystkie te posiadłości ziemskie, zarządzane przez Hellmuta Gorke z Wrocławia, należały do małoletniego Hansa von Wiedner z Legnicy, pozostającego pod opieką Annemarie von Wiedner, z domu Arnim. W 1845 r. gospodarstwo nastawione było na hodowlę merynosów, następnie hodowano bydło i uprawiano buraki cukrowe. Od 1917 r. posiadało udziały w cukrowni i mleczarni w Lubinie. Do dóbr należały także sady owocowe i ogrodnictwo; od 1909 wzmiankowano także łowczego.

Układ przestrzenny wsi

Siedlisko wsi położone przy drodze lokalnej prowadzącej z Lubina, pierwotnie przechodzącej w drogę polną, obecnie biegnącą do Czerńca. Wieś o układzie wielodrożnym, z zabudową zagrodową skupioną w części wsch. Część zach. zajmuje zespół pałacowo-parkowy ukształtowany w obecnej formie przez rodzinę von Wiedner. Paul von Wiedner po zakupie majątku w 1867 r. przebudował wcześniej istniejącą rezydencję, powiększając ją o boczny (zach.) ryzalit. Budynek utrzymano w kostiumie neorenesansowym, z portykiem kolumnowym wspierającym taras, poprzedzającym wejście. Główną oś wejściową w fasadzie pokreślono pseudoryzalitem zwieńczonym szczytem, opracowanym w formie trzech aediculi. Szczyt boczny oraz szczyt ryzalitu otrzymały bogatą dekorację tworzoną przez pilastry, gzymsy, spływy wolutowe i sterczynki. Przed fasadą na dawnym pn. majdanie folwarcznym wytyczono kolisty gazon oraz owalny stawek w pd.-wsch. narożu. Na pn.-zach. od zabudowań folwarku założono ogród warzywny, ogrodzony z dwóch stron ceglanym
murem, gdzie posadowiono oranżerię i szklarnie. Park założono na terenie podmokłych łąk, rozciągających się na pd. od pałacu. Zasadniczym elementem kompozycyjnym była centralna, rozległa polana, być może stanowiąca relikt dawnego ogrodu ozdobnego, na której obrzeżach skoncentrowano drzewostan sadzony pojedynczo i grupami. Układ komunikacyjny parku ograniczał się do dróg okalających polanę, a jego południową granicę ograniczał dodatkowy pd. zespół folwarczny, istniejący już przed 1824 r., W 4 ćw. XIX w. powiększono prostokątny majdan i otoczono nowymi budynkami gospodarczymi oraz oficynami mieszkalnymi. W latach 1907-1908 syn Paula, major Hans von Wiedner całkowicie przebudował pałac według projektu architektów Dinklaga, Paulusa i Lilloe z Berlina, nadając mu formę modernistyczną z elementami dekoracji neorenesansu niemieckiego. Dobudowano wówczas ryzalit środkowy i wsch. oraz zmieniono całkowicie wystrój wnętrz, wprowadzając elementy neogotyckie i neorenesansowe. W późniejszym okresie zastąpiono belweder z hełmem baniastym nad ryzalitem środkowym fasady, szczytem analogicznym do szczytów ryzalitów bocznych. Przekształceniom poddano także park otaczający pałac, stopniowo go powiększając w kierunku zach. przez adaptację sąsiednich łąk (park wzmiankowany od 1902 r., w 1905 r. liczył 9, a w 1926 r. 14 ha). Ponadto w pd.-zach. części zespołu założono wykorzystując naturalny strumień, duży staw ozdobny o nieregularnej linii brzegowej, z niewielką wysepką. Nowopowstała część parku miała charakter krajobrazowy, który współtworzyły wielkie polany oraz grupy drzew komponowane w większe skupiny. W. 1902 r. zmieniono także wygląd pn. zabudowy folwarcznej przez wzniesienie naprzeciw fasady pałacu, budynku stodoły z usytuowaną pośrodku częścią mieszkalną (nr 13 d), której pd. elewację opracowano w sposób zdecydowanie ozdobny. Dawny dziedziniec gospodarczy włączono w obręb parku, wprowadzając zieleń kształtowaną. Obecnie zespół pałacowo-parkowy wraz z zabudową folwarczną zachowany jest dość dobrze. Pałac użytkowany jako szkoła podstawowa utracił pierwotną dyspozycję i wystrój wnętrz. Układ przestrzenny pn. zabudowy folwarcznej wyznacza nadal budynek stodoły. Na pd. od niej zachował się relikt oranżerii z pocz. XX w. ob. w całkowitej ruinie oraz budynki: mieszkalny (od zach.) i mieszkalno-gospodarczy (od wsch.), które wskutek przebudów utraciły cechy stylowe. Przed fasadą pałacu założono współcześnie klomb kwiatowy, a na dawnym majdanie wzniesiono stodołę, stanowiącą obiekt zdecydowanie kolidujący i wymagający docelowo usunięcia. Ponadto przestrzeń majdanu podzielono wtórnym wygrodzeniem. Pd. zespół folwarczny zachował się niemal w całości. Budynki zgrupowane są wokół prostokątnego dziedzińca, podzielonego drogą wewnętrzną biegnącą z pn. na pd. W pn. skrzydle zabudowy znajdują się oficyna mieszkalna i stodoła z pocz. XX w.; w skrzydle wsch. współczesny budynek gospodarczy; w skrzydle pd. obora z 4 ćw. XIX w. oraz spichlerz z budynkiem gospodarczym z 4 ćw. XIX w., a w skrzydle zach. oficyna mieszkalna z 4 ćw. XIX w., przebud. na pocz. XX w. Oficyny mieszkalne na skutek powojennych remontów utraciły cechy stylowe. Poza zabudową wsi, na jej pd.-wsch. krańcu usytuowany jest cmentarz parafialny, otoczony ceglanym murem, z neogotycką kaplicą cmentarną w pn.-wsch. narożu oraz aleją lipową. W pd. części cmentarza, na osi alei, wznosi się neogotycki grobowiec rodziny von Wiedner.

Wykaz zabytków architektury i budownictwa

1. Zespół cmentarny:
    a. Cmentarz parafialny, zał. ok. 1925, nr rej. 846/L z 16.02.1990;
    b. Kaplica cmentarna i mur ogrodzeniowy, mur., ok. 1915.
2. Zespół pałacowo-parkowy z dwoma folwarkami:
    a. Pałac ob. szkoła podstawowa, mur., 1867 z wykorzystaniem reliktów starszej budowli, przebud. w l. 1907-1908, nr 

        rej. 723/L z 26.06.1986;
    b. Park, zał. w k. l. 60 XIX, powiększony l. 1902-1926, nr rej. 238 z 15.07.1950 oraz 456/L z 22.09.1976;
Folwark I północny:
    a. Oficyna mieszkalna, nr 13 d, na folwarku północnym, mur., 1902;
    b. Stodoła, na folwarku północnym, mur., ok. 1902;
    c. Oranżeria, na folwarku północnym, mur., ok. pocz. XX.
Folwark II południowy:
    a. Oficyna mieszkalna I, nr 13, na folwarku południowym, mur., 4 ćw. XIX, po 1945;
    b. Oficyna mieszkalna II, nr 13, na folwarku południowym, mur., 4 ćw. XIX, po 1945;
    c. Obora, na folwarku południowym, mur., 4 ćw. XIX;
    d. Spichlerz, na folwarku południowym, mur., 4 ćw. XIX;
    e. Budynek gospodarczy obok spichlerza, na folwarku południowym, mur., 4 ćw. XIX;
    f. Stodoła, na folwarku południowym, mur., 1902.
3. Poczta i biblioteka, nr 20, mur., pocz. XX.
4. Dom mieszkalny nr 7, mur., XIX/XX.
5. Dom mieszkalny nr 11, czworak poza folwarkiem pd., mur., 1898.

6. Dom mieszkalny nr 22, mur., ok. 1850.

 

Wykaz stanowisk archeologicznych w oryginalnym opracowaniu.

 

Niniejsze opracowanie stanowi wyciąg ze Studium Środowiska Kulturowego gminy Lubin opracowanego w roku 2002 przez zespół w składzie: Bogna Oszczanowska, Beata Sebzda - historia i historia sztuki, Maria Sikorska i Donata Wiśniewska - archeologia oraz Emilia Dymarska - plansze. Studium powstało w Regionalnym Ośrodku Studiów i Ochrony Środowiska Kulturowego (od 2003 Regionalnym Ośrodku Badań i Dokumentacji Zabytków) we Wrocławiu.

 


Sammlung Duncker

KNIEGNITZ
PROVINZ SOHLESIEN - REGIERUNGS - BEZIRK LIEGNITZ - KREIS LÜBEN


Alte Nachrichten fehlen in Folge von Bränden und j von Gellhorn'sehen Besitz über, und wechselte seit 1819 mehrfachem Besitzwechsel; um 1700 gehörte das Gut der Familie von Falkenhagen, ging gegen Ende des Jahrhunderts in Otto von Tschierschky'schen, später in seinen Besitzer sieben Mal, bis es im Februar 1867 durch Kauf in die Hände des Oberstlieutenant a. D* Paul von Wiedner gelangte» Das Gut, eine halbe Meile von der Kreisstadt gelegen, hat jetzt durch Zukauf einiger Rustikalgüter eine Grosse von c. 2700 Morgen. Das Wohnhaus erhielt unter dem jetzigen Besitzer durch Um- und Anbau seine edlere Gestaltung und ist ringsum von Gärten umgeben.


Śląsk - Dolny Śląsk - Schlesien - Niederschlesien - Silesia - Zabytki Dolnego Śląska

Będę wdzięczny za wszelkie informacje o historii miejscowości, ciekawych miejscach oraz za skany archiwalnych widokówek lub zdjęć.

Wenn Sie weitere Bilder oder Ortsbeschreibungen zu dem oben gezeigten Ort haben sollten, wäre ich Ihnen über eine Kopie oder einen Scan sehr dankbar.

Tomasz  Mietlicki    e-mail  -  itkkm@o2.pl