Dolny Śląsk - dziedzictwo przeszłości utrwalone w zabytkach

Niederschlesien - die Erbschaft der Vergangenheit in Denkmälern verewigt

Lower Silesia - inheritance of the past in remains


 

Naroczyce - powiat lubiński

vor 1945 Nährschütz - Kreis Wohlau

 

       

Pałac wzniesiony w 1688 roku Augustowi II Mocnemu - elektorowi saskiemu z dynastii Wettinów i królowi polskiemu w latach 1697 – 1706 i 1709 – 1733. Służył królowi jako rezydencja wypoczynkowa w czasie jego podróży między Dreznem a Warszawą. Późniejsi ustaleni właściciele pałacu to w Freyherrn von Kottwiz w 1780 roku, w 1788 Wilhelmine von Rieben  z domu Richthofen. Od 1815 Johann von Kunzendorff a od 1872 Fischer. W latach 1889 - 1902 majątek był w posiadaniu rodziny Reisner, którzy jednak nie przebywali w pałacu, gdyż ich głównym miejscem zamieszkania była miejscowość Heidersdorf - Kreis Nimptsch czyli Łagiewniki koło Niemczy, gdzie posiadali dużą cukrownię. Ostatnim właścicielem od 1904 roku był Fritz Strach. W pobliżu pałacu bardzo ciekawy i zadbany park krajobrazowy z interesującym drzewostanem.

           

Pałac po niewielkich pracach zabezpieczających wykonanych w 2008 roku. Zdjęcia wykonano w 2015 roku.

   

Brama wjazdowa oraz zdobienia na elewacji pałacu.

Panorama dawnego majątku.


       

Obok pałacu dobrze jeszcze zachowany barokowy spichlerz z XVIII wieku. Spichlerz przykryty jest wielokrotnie łamanym dachem z lukarnami.


           

Widok na park w sąsiedztwie pałacu.


           

Wjazd do miejscowości od strony Chobieni oraz droga na wzgórze w pobliżu którego odnajdziemy dwa zniszczone grobowce.


               

                   

               

W lesie na wzniesieniu w pobliżu Naroczyc odnajdziemy dwa grobowce dawnych właścicieli majątku.


Zabudowania stanowiące dawną gospodę w Naroczycach.


 

Archiwalne widokówki i zdjęcia

Historische Ansichtskarten und Fotos

Wizerunek pałacu sprzed zniszczenia dokonanego w latach powojennych.

                   

       



Naroczyce

1.1. Dawne nazwy miejscowości.

Nerocziczi (ok. 1305), Nerosicz (1354), Nersicz (1445), Nerczicz (XV w.), Nerstiz (1552, 1573, 1589), Nehrschütz (1505, 1765, 1814), Villa Nerschitz ( 1670, 1678), Nehrschitz (poł. XVIII w.), Nehrschütz (1791), Nerschwitz (1793), Nährschtz, Nerschütz (1830, 1845), Nahrschütz (1867 – 1945). Po roku 1945 – Naroczyce.

1.2. Etymologia nazwy wsi.

Etymologia nazwy wsi nieznana.

1.3. Historia wsi i dóbr.

Na początku XIV w. Naroczyce miały 19 łanów i były już przeniesione na prawo niemieckie. Należały do dóbr książęcych. W roku 1354 książę Jan, pan na Ścinawie zaświadczył, że swemu słudze Szymonowi von Gorin i jego spadkobiercom nadał swoja wieś Naroczyce wraz z przynależnościami i dominium. Około roku 1485 we wsi znajdowały się dwa domina. W l. 1765 – 1814 wieś usytuowana była w księstwie głogowskim w powiecie górowskim. W l. 1765 – 1791 na terenie wsi były 4 gospodarstwa kmiece. Dominowały się jednak gospodarstwa zagrodnicze i ludzi wolnych. W czasach nowożytnych i w XIX w. do Naroczyc dołączona była wieś Laskowa. W 2 poł. XIX w. wieś przezywała okres stagnacji, a liczba ludności Naroczyc utrzymywała się na stałym poziomie. Po roku 1921 powstała na rozparcelowanej części dworskich gruntów i przy drodze z Naroczyc do Górzyna kolonia złożona z zagród, przeznaczona dla nowych osadnikow.

Symon von Gorinposiadał w roku 1354 całe dobra. Już jednak w XV w. zostały one podzielone na dwie części. Jedną z nich posiadali: Nickel Rechenberg (1462) i Conrad Rechenberg, właściciele allodium szlacheckiego w Chobieni (1485) oraz Agnes sus skin siostra Conrada von Rechenberga (1490). Po roku 1490 drogą zmiany uzyskał tę część miejscowości Stephan Thadder. Dobra w Naroczycach posiadali następnie: Hans Friedrich Nitschicz (po 1509), von Sehr zwany Tasse (1550). W 1552 r. nadal istniały dwie części dóbr, jedna George’a Necherna i druga Siegmunda Thadera. Podział ten utrzymał się jeszcze w 1 poł. XVIII w., ale wobec skromnych przekazów nie wiadomo, którzy z poniżej wymienionych właścicieli zarządzali która z obu części dóbr. W XVI i XVII w. podzielone dobra w Naroczycach pozostawały w posiadaniu rodziny von Kreckwitz, która reprezentowali: Christoph Kreckwitz (1573, 1589), Johann von Kreckwitz ( + 1591), Sebastian von Kreckwittz (1609, 1619, +1640)i Hans Friedrich von Kreckwitz (1649), Johann Sebastian von Kreckwitz (+ 1653) i Osman Frederico von Kreckeitz (1678). Około roku 1688 znów uczytelnił się podział dóbr, gdyż jedna część należała nadal do rodziny von Kreckwitz,a druga do króla saskiego Augusta II Fryderyka zwanego Mocnym. Nabył on część dóbr w roku 1680 i posiadał ją jeszcze w 1708 r. w 1 połowie XVIII w., po roku 1708 dobra we wsi znów należały do rodziny Kreckwitz. Z rodziny tej wywodził się Hans Friedrich von Kreckwitz (1731). Kolejnymi posiadaczami scalonych już zapewne dóbr byli: poseł okręgowy von Gellhorn ( od 1753, 1765), baronowa von Kottwitz (ok. 1780), Wilhelminie von Rieben z domu von Richthofen (ok. 1788), baron von Kottwitz (1791), rotmistrza von Hugo (1814), Johann Kunzendorf (od 1815), wdowa po nim (1830, 1845) oraz ich spadkobiercy (od 1872), Otto Fischer (1872 – 1891), Edmund von Reisner z rodziny nobilitowanej w roku 1880 (ok. 1894 – 98), pani von reisner (1889 – 1904), Fritz Strach (1904 – ok. 1937). W 2 poł. XIX w. Naroczyckie dobra były dość duże ( ok. 900 – 1000 ha) i pod względem wielkości zbliżone były do dóbr w Orsku. W roku 1921 86 ha z gruntów dworskich oddano pod nowe osadnictwo. Od końca XIX stulecia prowadzona była w majątku ziemskim w Naroczycach hodowla bydła rasowego.

1.4. Układ przestrzenny wsi.

Wieś położona na drodze z Chobieni do Górzyna około 1824 r. była ulicówką, z centralnie usytuowanym zespołem pałacowym, przekształcającą się w wielodrożnicę. Przed rokiem 1824 powstał zasadniczy układ wiejskich dróg, przy którym wykształciło się zwarte i jednolite siedlisko. Zabudowa wsi była skromna. Przy drodze z Naroczyc do górki znajdował się wówczas młyn i cegielnia. Drugi młyn usytuowany był w centrum wsi, przy wylocie drogi d Chobieni. W przyszłości na stokach wzniesienia na południe od wsi znajdowała się winnica, co też utrwalone zostało w nazwie wzgórza. Przed l. 1892 – 1925 wieś była już wielodrożnicą. Zagęszczeniu uległ układ dróg. Siedlisko wsi zostało od zachodu i wschodu zredukowane, a na północy rozbudowane. Wyburzono młyny oraz zlikwidowano cegielnię. Zabudowa wsi zachowała swój skromny charakter. Kolonia powstała w okresie międzywojennym przy drodze z Naroczyc do Górzyna składała się z zagród usytuowanych po obu jej stronach. Zabudowa zagród kształtowana była na rzucie litery L, z budynkami mieszkalnymi usytuowanymi względem drogi szczytowo.

Obecnie zachowany jest układ przestrzenny wsi z lat ok. 1892 – 1925 i układ dróg wraz z droga przeprowadzoną na południe od wsi, będącą dawniej południową granicą siedliska. Siedlisko zredukowano do działek budowlanych. W centrum wsi zachował się rozległy folwark z pałacem, niewielkim parkiem i z pozostałością ogrodu z XVIII w. Zabudowa zagród zróżnicowana, z budynkami mieszkalnymi usytuowanymi względem ulicy kalenicowy lub szczytowo, w dużej części ceglanymi, pochodzącymi z końca XIX w. i z pierwszych dziesięcioleci wieku XX. Z tego tez czasu – zabudowa gospodarcza. Skromna zabudowa naroczyckiej kolonii zachowana jest obecnie tylko częściowo.

Z historii dóbr wynika, iż już co najmniej XVI w. mogły istnieć w Naroczycach dwie siedziby szlacheckie. Istniały niewątpliwie w wieku XVII i jeszcze ok. poł. XVIII w., jak dowodzi tego mapa F. B. Wernehra. W 2 poł. XVIII w. stulecia dobra we wsi musiały zostać scalone, w wyniku czego jedna z siedzib utraciła swe znaczenie. W każdym razie w końcu w rynku 1791 istniał już w Naroczycach tylko jeden pałac, wzniesiony w r. 1688 przez Augusta Mocnego, przebudowany w roku 1737, około połowy XIX w., na początku wieku XX.

Jest to niewielki budynek, podpiwniczony, dwukondygnacyjny, założony na planie prostokąta z dwoma ryzalitami środkowymi ( zwieńczonymi trójkątnymi szczytami) w elewacjach zachodniej i wschodniej, nakryty dachem naczółkowym. Fasada zwrócona ku zachodowi. Narożnikowi budynku i ryzalitów podkreślone lizenami. Pod gzymsem koronującym ceramiczny fryz zdobiony motywem liści akantu i motywem muszli. Skromna architektura pałacu utrzymana jest w klasycyzującej odmianie stylu barokowego 2 poł. XVII w.. Wewnątrz budynku zachowane są malowane stropy oraz sufity zdobione sztukateriami. Na jednym z tych sufitów wyobrażono pięć kobiecych popiersi z emblematami. Obecnie pałac nie jest użytkowany. Usytuowanie drugiej siedziby szlacheckiej w Naroczycach nie jest znane.

W obrębie wsi, pomiędzy drogami z Naroczyc do Laskowej i do Chobieni oraz na północ od folwarku z pałacem znajdował się prostokątny a zarysie dawny pałacowy ogród , którego zarys odnotowano na mapach topograficznych z lat 1824 i 1892 – 1925. Ogród ten nie związany kompozycyjnie z pałacem powstał najprawdopodobniej w końcu XVII w. i był przekształcany w wieku XVIII. Wówczas to założono aleję z grabów, które następnie formowano. Po zachodniej stronie tej alei znajdował się zapewne ogród ozdobny, a po jej stronie wschodniej – ogród użytkowy. W latach siedemdziesiątych XIX w. ogród ten zaczęto scalać przestrzennie z otoczeniem pałacu poprzez przekształcanie go na park. Wykorzystano przy tym starodrzew dębowy i olszowy. Założono staw blisko wiejskiej drogi i połączono go z układem wodnym. Ukształtowano też polany parkowe urządzono na sposób parkowy wyodrębniane zastanym starodrzewem i nowymi nasadzeniami. W latach ok. 1870 – 1945 urządzono na sposób parkowy teren przy pałacu, wprowadzając nowe nasadzenia we wschodniej części dziedzińca gospodarczego. .

Obecnie kompozycja założenia na północ od pałacu i wiejskiej drogi jest w dużym stopniu zatarta przez liczne samosiewy. Zachowana jest dwustuletnia, grabowa aleja. Teren na wschód od niej jest wyraźnie splantowany i podzielony ścieżkami na cztery kwatery. W jej północnej części znajduje się niewielki staw, do którego spływa woda z rowów melioracyjnych. Zatarciu uległa też kompozycja części parku przy pałacu, który otoczony był owalnym pojazdem. Przy wjeździe zachowały się dwa slupy bramne, a na terenie parku - nasadzenia. Przy pałacu skupione są kasztanowce i lipy, a we wschodniej części założenia występują świerki, sosny czarne, klony, lipy i dęby.

W końcu XVIII w. z dobrami w Naroczycach związane były dwa folwarki, w tym jeden poza miejscowością (Wilhelminentahl – Żmijów). Około roku 1824 folwark w Naroczycach usytuowany w centrum wsi, był bardzo rozległy i założony na planie litery L. w centrum tego folwarku i blisko głównej, wiejskiej drogi znajdował się pałac. W 2 poł. XIX w. folwark ten przekształcono, zbudowano nowy na rzucie litery T i podzielono go nowymi drogami.

Obecnie czytelny jest układ folwarku z lat 1892 – 1925. Tworzą go budynki gospodarcze, mieszkalno – gospodarcze i mieszkalne nr 29 – 31, 33, 47 – 51. pochodzące z 2 połowy XIX w. i z początku XX w. Wśród budynków tych wyróżnia się okazały spichlerz z XVIII w. przebudowany na początku wieku XX. Przy wylocie folwarcznej drogi przy głównej ulicy wiejskiej zachowana brama filarowa.

W latach 1892 – 1925 na stoku wzniesienia graniczącego ze wsią od północy znajdował się grób, lub cmentarza rodzinny właścicieli dóbr zachowany na południowo wschodniej części stoku wzniesienia. Znajdują się tu groby otoczone drewnianym płotkiem.

1.5. Tabelaryczne zestawienie danych statystycznych.

Gmina wiejska

Dobra

Instytucje publiczne i przemysł

Rok

Areał

Domy

Ludność

Areał

Ludność

 

1791

 

 

277

 

 

szkoła, młyn, wiatrak

1830

 

54

434

 

 

młyn, wiatrak, szkoła ew.

1845

 

56

502

 

 

j.w. oraz gorzelnia, browar, dominialna cegielnia (od 1840)

1867

 

56

376

 

150

 

1876

 

 

 

993

 

gorzelnia, cegielnia

1887

244

51

283

993

139

gorzelnia, cegielnia

1898

244

51

232

993

173

browar, gorzelnia

1908

244

53

241

993

101

gorzelnia parowa

1934

 

 

500

 

2. Strefy ochrony konserwatorskiej oraz wykaz elementów objętych ochroną konserwatorską.
2.1. Strefy ochrony konserwatorskiej.
2.1.1. Wyznaczono strefę „B” ochrony konserwatorskiej.
Obejmuje ona pałac wraz z obiema częściami założenia parkowego oraz folwarku. Zawiera się w granicach wyznaczonych przez: drogę do Chobieni i granice działek budowlanych należących do folwarku ( od zachodu), graniczne nasadzenia w obu częściach parku ( od północy i wschodu) i przez drogę wydzielająca folwark (od południa)
2.1.2. Wyznaczono strefę „OW” obserwacji archeologicznej dla miejscowości o średniowiecznej metryce.
2.2 wykaz zabytków architektury i budownictwa.
Pałac z folwarkiem i parkiem
Pałac, 1688, 1737, pocz. XX w., wpisany do rejestru zabytków pod nr 640/L, dnia 7.03.1983 r.
Spichlerz, XVIII, wpisany do rejestru zabytków pod nr 640/L, dnia 7.03.1983 r.
Zabudowa wsi
Dom mieszkalny nr 6
Budek gospodarczy przy nr 8
Dom mieszkalny nr 10
Dom mieszkalny nr 11
Do mieszkalno – gospodarczy nr 16
Do mieszkalno – gospodarczy nr 19
Do mieszkalno – gospodarczy nr 21
Do mieszkalno – gospodarczy nr 24
Do mieszkalno – gospodarczy nr 25
Budek gospodarczy przy nr 25
Dom mieszkalny nr 40
Dom mieszkalny nr 47
Dom mieszkalny nr 48
2.2.1. Inne elementy objęte ochroną
park krajobrazowy, wpisany do rejestru zabytków pod nr 622/L, dnia 11.03.1982 r.
cmentarz rodowy w lesie
2.3. Stanowiska archeologiczne.
Obszar AZP 71 22
287. ślad osadnictwa chronologia: XIV – XV w.
Obszar 71 – 23
288. cmentarzysko ciałopalne chronologia: okres wpływów rzymskich
Ślad osadnictwa chronologia: XIV – XV w.
289. ślad osadnictwa chronologia: epoka kamienia
290. ślad osadnictwa chronologia: średniowiecze
291. cmentarzysko ciałopalne kultury łużyckiej chronologia: III – V okres epoki brązu – okres halsztacki
ślad osadnictwa chronologia: XIV – XV w.
Decyzja konserwatorska o wpisie do rejestru zabytków nr 51/362/68
292. ślad osadnictwa chronologia: XIV – XV w.
293. ślad osadnictwa chronologia: pradzieje
ślad osadnictwa chronologia: XIV – XV w.
294. punkt osadniczy chronologia: XIV – XV w.
295. ślad osadnictwa chronologia: pradzieje
296.osada kultury przeworskiej
ślad osadnictwa chronologia: pradzieje
osada chronologia: wczesne średniowiecze XI – XIII w.
297. ślad osadnictwa chronologia: pradzieje
ślad osadnictwa chronologia: wczesne średniowiecze X – XI
ślad osadnictwa chronologia: średniowiecze XIV – XV w.
299. ślad osadnictwa chronologia: XIV – XV w.
300. ślad osadnictwa chronologia: pradzieje
301. osada kultury łużyckiej
302. ślad osadnictwa chronologia: XIV – XV w.
303. ślad osadnictwa chronologia: XIV – XV w.
304. punkt osadnictwa chronologia: XIV – XV w.
305. osada chronologia: XIV – XV w.
306. punkt osadniczy chronologia: pradzieje
307. osada kultury łużyckiej
ślad osadnictwa chronologia: X – XI w.
ślad osadnictwa chronologia: XIV – XV w.
308. ślad osadnictwa chronologia: epoka kamienia
ślad osadnictwa chronologia: XIV – XV w.
309. ślad osadnictwa chronologia: XIV – XV w.
310. osada chronologia: XIV – XV w.
311. ślad osadnictwa chronologia: XIII – XIV w.
312. ślad osadnictwa chronologia: XIV – XV w.
313. ślad osadnictwa chronologia: XIV – XV w.
314. ślad osadnictwa chronologia: pradzieje
315. punkt osadniczy chronologia: XIV – XV w.
316. ślad osadnictwa chronologia: XIV – XV w.
317. osada chronologia: XIV – XV w.
318. ślad osadnictwa chronologia: XIV – X w.
319. osada kultury łużyckiej chronologia: V okres epoki brązu- okres halsztacki
320. punkt osadniczy chronologia: pradzieje
321. ślad osadnictwa chronologia: XIV – XV w.
322. ślad osadnictwa chronologia: pradzieje

Źródło - http://www.rudna.pl



Śląsk - Dolny Śląsk - Schlesien - Niederschlesien - Silesia - Zabytki Dolnego Śląska

Będę wdzięczny za wszelkie informacje o historii miejscowości, ciekawych miejscach oraz za skany archiwalnych widokówek lub zdjęć.

Wenn Sie weitere Bilder oder Ortsbeschreibungen zu dem oben gezeigten Ort haben sollten, wäre ich Ihnen über eine Kopie oder einen Scan sehr dankbar.

Tomasz  Mietlicki    e-mail  -  itkkm@o2.pl