Dolny Śląsk - dziedzictwo przeszłości utrwalone w zabytkach

Niederschlesien - die Erbschaft der Vergangenheit in Denkmälern verewigt

Lower Silesia - inheritance of the past in remains


 

Pielgrzymów (nie istnieje) - powiat lubiński

vor 1945 Pilgramsdorf - Kreis Lüben

 

   

Nieopodal miejscowości Rudna - Raudten w połowie lat siedemdziesiątych XX wieku powstał zbiornik odpadów poflotacyjnych Żelazny Most. Na jego potrzeby zatopiono trzy miejscowości: Barszów - Barschau z zabytkowym budynkiem pensjonatu żeńskiego z XVIII wieku, Kalinówkę - Polach z zabudową pochodzącą z połowy XIX wieku oraz Pielgrzymów - Pilgramsdorf w którym znajdował się barokowy pałac i kościół o konstrukcji ryglowej z 1741 roku, powstały na wcześniejszym założeniu z XIII wieku. Odnotowani właściciele pałacu to rodziny Vellay i von Pasadowsky.

Żelazny Most to największy tego typu zbiornik w Europie (w ciągłej rozbudowie). Powód do dumy władz Kombinatu Górniczo Hutniczego Miedzi, dziś KGHM Polska Miedź S.A. - oczywiście w kwestii kształtowania środowiska. Potrzeby zaledwie kilku pokoleń zdecydowały o trudnej do odwrócenia degradacji środowiska naturalnego na setki lat i trwale wymazały z map miejscowości o 1000 letniej historii.

 


 

Poniżej tekst autorstwa Piotra Cholewy z Rudnej.

 

Pierwsza wzmianka dokumentarna o wsi Pielgrzymów pochodzi z 1376 r., choć okolica była zasiedlona już wcześniej (świadczą o tym znaleziska archeologiczne z wczesnej epoki żelaza), zaś na obszarze wsi, na jej południowym skraju znajdowało się prawdopodobnie grodzisko średniowieczne. Jednakże bliższe informacje o wsi pochodzą z czasów nowożytnych. W 1562 r. erygowano parafię ewangelicką. Pierwszym duchownym był Sebastian Schubart z Kulmbachu, kolejnym Georg Thebesius. Wiadomo, iż w tym czasie istnieją we wsi dwa folwarki. Jeden z nich związany był z dobrami rycerskimi (szlacheckimi), drugi należał do kościoła (?). Właścicielami dóbr szlacheckich byli: w latach 1577 - 1596  Hans Wenzel von Bock, w 1596 r. zakupił je Wolfgang von Zedlitz i w rękach tej rodziny pozostały do początków XVIII w. (wg Zimmermanna). W 1787 r. znajdowały się w rękach generała barona von Posadowskiego, zapewne do 1817 r., kiedy nabył je kapitan Bellay, początkowo do spółki z radcą budowlanym Prinzem, potem zaś zawiadywał nimi samodzielnie. W rękach rodziny Bellay dobra pozostają do 1937 r., a być może i później - do 1945 r. Począwszy od początku XX w. wymieniany jest należący do folwarku park z ogrodem, o których kształcie niewiele wiadomo. Natomiast wspomniany już folwark kościelny został włączony do dóbr Bellay'a na początku XX w. lub nawet nieco wcześniej. Ostatni właściciel dóbr, Hugo Bellay, był udziałowcem mleczarni i płatkarni ziemniaków w Rudnej oraz cukrowni w Głogowie. Wg. opracowania ewidencyjnego parku w Pielgrzymowie ( w zbiorach WKZ w Legnicy) na przełomie XVII i XVIII w. powstał tu dwór, być może na miejscu wcześniejszego założenia. Wydaje się jednak, iż dwór renesansowy w Pielgrzymowie został wówczas przebudowany, zaś przebudowę tę należałoby łączyć z ówczesnymi właścicielami dóbr, tj. von Zedlitzami. Była to zwarta (na rzucie prostokąta) budowla z polnego kamienia uzupełnionego cegłą. Od 1945 r. popadała w ruinę.  

Archiwalne fotografie pochodzące z archiwum Piotra Cholewy

               

Ulegający stopniowej dewastacji kościół w Pielgrzymowie.

Pozostałości pałacu - wrzesień 1975 rok.

Przejazd przez ciek wodny znajdujący się w parku - wrzesień 1975 rok.

Starodrzew na terenie parku - fragment - wrzesień 1975 rok.



 

Pielgrzymów

1.1. Dawne nazwy wsi.

Pilgramsdorf – 1878 r., 1830 r. i 1845 r. oraz później – do 1945 r. Odtąd – Pielgrzymów.

1.2.Etymologia nazwy wsi.

Bliżej nieznana. Czyżby od słowa pielgrzym (niem. Pilger)?

1.3. Historia wsi i dóbr.

Pierwsza wzmianka dokumentarna o wsi Pielgrzymów pochodzi z 1376 r., choć okolica była zasiedlona już wcześniej (świadczą o tym znaleziska archeologiczne z wczesnej epoki żelaza), zaś na obszarze wsi, na jej południowym skraju znajdowało się prawdopodobnie grodzisko średniowieczne. Jednakże bliższe informacje o wsi pochodzą z czasów nowożytnych. W 1562 r. erygowano parafię ewangelicką. Pierwszym duchownym był Sebastian Schubart z Kulmbachu, kolejnym Geogr.Thebesius. Wiadomo, iż w tym czasie istnieją we wsi dwa folwarki. Jeden z nich związany był z dobrami rycerskimi (szlacheckimi), drugi należał do kościoła. Właścicielami dóbr szlacheckich byli: w latach 1577 – 1596 – Hans Wenzel von Bock, w 1596 r. zakupił je Wolfgang von Zedlitz i w rękach tej rodziny pozostały do początku XVIII w. ( wg Zimmermanna). W 1787 r. znajdowały się w rękach generała barona von Posadowskiego, zapewne do 1817 r., kiedy nabył je kapitan Bellary, początkowo do spółki z radcą budowlanym Prinzem, potem zaś zawiadywał nimi samodzielnie. W rękach rodziny Bellay dobra pozostają do 1937 r., a być może i później – do 1945 r. Począwszy od początku XX w. wymieniany jest należący do folwarku park z ogrodem, o których kształcie niewiele wiadomo. Natomiast wspomniany już folwark kościelny został włączony do dóbr Bellay’a na początku XX w. lub nawet nieco wcześniej. Ostatni właściciel dóbr, Hugo Bellay, był udziałowcem mleczarni i płatkarni ziemniaków w Rudnej oraz cukrowni w Głogowie.

Wg opracowania ewidencyjnego parku w Pielgrzymowie (w zbiorach WKZ w Legnicy) na przełomie XVII i XVIII w. powstał tu wór, być może na miejscu wcześniejszego założenia. Wydaje się jednak, iż dwór renesansowy w Pielgrzymowie został wówczas przebudowany, zaś przebudowę te należałoby łączyć z ówczesnymi właścicielami dóbr, tj. von Zedlitzami. Była to zwarta (na rzucie prostokąta) budowla z polnego kamienia uzupełnionego cegłą. Od 1945 r. popadła w ruinę.

1.4. Układ przestrzenny wsi.

Była to pierwotnie ulicówka z wykształconym nawisem z kościołem i cmentarzem przykościelnym pośrodku tegoż. Po stronie południowej głównej drogi wiejskiej wschód - zachód, na wysokości kościoła, znajdował się duży folwark o zabudowie gospodarczej zgrupowanej w czworobok (tzw. Kirchforwerk). Natomiast folwark należący do dóbr szlacheckich był położony po obu stronach tejże drogi na wschodnim krańcu wsi i miał rzut nieregularnego pięcioboku. Od zachodu przylegał doń rozległy park ( jakmozna przypuszczać z jego zarysu na mapach – typu swobodnego). Wg wspomnianego opracowania ewidencyjnego pochodził z 1 połowy XIX w. Zabudowę folwarku zamykał od zachodu dwór.

Kościół był niedużą jednoprzestrzenną budowla fachwerkową, na podmurówce. W 1 połowie XVIII wieku zyskał barokowy (regencyjny) wystrój. Od zachodu na osi wejścia przylegała doń wieża, czworoboczna, górą drewniana. W zbiorach Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Legnicy znajdują się karty ewidencyjne części wystroju kościoła; wśród nich renesansowe i barokowe nagrobki umieszczone na jego zewnętrznych murach ( m. in. płyty epitafijne wspomnianego już pastora Thebesiusa i jego żony oraz kolejnych właścicieli tutejszych dóbr i ich rodzin).

Zagrody wiejskie, w większości z pogrupowanymi w czworoboki budynkami były dość swobodnie rozmieszczone w stosunku do głównej drogi wiejskiej. Wieś nie istnieje. Zniszczona na skutek lokalizacji w połowie lat 70-tych XX w. zbiornika osadowego „Żelazny Most”.

1.5. Tabelaryczne zestawienie danych statystycznych.

 

Gmina wiejska

Dobra

Instytucje publiczne i przemysł

Rok

Areał

Domy

Ludność

Areał

Ludność

 

1789

 

 

270

 

 

kościół ewangelicki + szkoła, karczma, kuźnia.

1830

 

64

388

 

 

2 młyny wodne, cegielnia

1845

 

58

394

 

 

 

1876

 

 

 

652

 

 

1885

189

53

236

 

111

 

1895

189

44

203

652

77

 

1908

 

45

182

 

84

 

1917

 

 

 

653

 

 

1937

 

 

 

627

 

 

1939

 

 

318

 

 

Źródło - http://www.rudna.pl

 



Śląsk - Dolny Śląsk - Schlesien - Niederschlesien - Silesia - Zabytki Dolnego Śląska

Będę wdzięczny za wszelkie informacje o historii miejscowości, ciekawych miejscach oraz za skany archiwalnych widokówek lub zdjęć.

Wenn Sie weitere Bilder oder Ortsbeschreibungen zu dem oben gezeigten Ort haben sollten, wäre ich Ihnen über eine Kopie oder einen Scan sehr dankbar.

Tomasz  Mietlicki    e-mail  -  itkkm@o2.pl