Dolny Śląsk - dziedzictwo przeszłości utrwalone w zabytkach

Niederschlesien - die Erbschaft der Vergangenheit in Denkmälern verewigt

Lower Silesia - inheritance of the past in remains


 

Raszowa Duża - powiat lubiński

vor 1945 Reichen - Kreis Lüben

 

   

W 1688 roku wzniesiono dla Jana Jerzego von Lüttichau pałac. Ta wczesnobarokowa budowla (posadowiona na miejscu wcześniejszej) otoczona była fosą nad którą znajdowały się dwa mosty. Przebudowy dokonano w XVIII wieku. W jej wyniku dokonano budowy nowego mostu z kamienną widoczną na zdjęciach balustradą (dziś zachowane tylko słupki). Pałac został znacznie uszkodzony w wyniku bombardowania w styczniu 1945 roku. Kolejnych zniszczeń doznał w latach po II wojnie światowej i uległ rozbiórce. Nie zachowało się także ulokowane w południowo - wschodnim narożniku parku, mauzoleum rodowe.

Archiwalna fotografia ruin pałacu pochodzi ze zbiorów Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Legnicy.

                   

Niewielki zachowany fragment pałacu oraz jego piwnice.

           

Dokładne miejsce po pałacu.

                       

Park oraz mosty na jego terenie.

                           

Na południowo - wschodnim krańcu parku odnaleźć można totalnie zburzone, monumentalne (sądząc po rozmiarach kamiennych bloków) mauzoleum rodziny Hänsel, będącej właścicielami majątku w Raszowej Dużej na początku XX wieku.

   

 Pozostałość zabudowy mieszkalno - gospodarczej dawnego majątku.


Kościół filialny pw. św. Marcina

Świątynia została wzniesiona prawdopodobnie w XV wieku na zrębach jakiegoś wcześniejszego założenia sakralnego, przy którym już od 1362 roku istniał miejscowy cmentarz. Z tego też okresu pochodzi wzmianka o już istniejącym kościele. Po przejęciu kościoła przez ewangelików w pierwszej ćwierci XVI wieku obiekt poddany został gruntownej przebudowie w wieku XVIII.
            Jest to murowana, kamienno-ceglana budowla wzniesiona na założeniu gotyckim o rzucie prostokątnym. Jednonawowy obiekt jest zorientowany, z zakrystią i kruchtą pod prostokątną wieżą. Dachy świątyni są dwuspadowe, kryte dachówką ceramiczną. Otwory okienne są o wykroju ostrołukowym. Podobny wykrój mają dwa ceglane portale uskokowe. Wnętrze świątyni w części nawowej przykryte jest drewnianym stropem wspartym na jednym drewnianym, profilowanym słupie. Większość wyposażenia świątyni spłonęła w pożarze, jaki miał miejsce w1969 roku. W prezbiterium zachowała się wnęka na armarium (szafa na sprzęty liturgiczne), a w zakrystii kuta w żelazie, późnogotycka krata. W ścianach świątyni zachowały się liczne epitafia z XVI, XVII i XVIII wieku, spośród których wyróżnia się podwójny kamienny nagrobek figuralny Busewojów z drugiej połowy XVI wieku.

Tekst umieszczony za zgodą autora z publikacji - Świątynie powiatu lubińskiego. Henryk Rusewicz, Lubin 2006


W drugiej połowie XX wieku dokonano zniszczenia wielu płyt nagrobnych przedstawicieli wielu rodów - właścicieli Raszowej Dużej: von Rechenberg, von Zultrich, von Zedlitz, Lehman, de Wilde, Vogt oraz von Lüttichau.

        

Plebania, tarcza zegarowa na wieży kościoła oraz wyrównany teren po niemieckim cmentarzu okalającym kiedyś świątynię.


 

Archiwalne widokówki i zdjęcia

Historische Ansichtskarten und Fotos

  



RASZOWA

Dawne nazwy miejscowości

Rasova - 1267, Richinow - 1362, Reynirsdorf - 1396, Richenaw - 1399, Reychenaw - 1410, Reichenaw - 1418, Groß Reichen - 1789, 1830, Reichen, Groß Reichen - do 1945 r.

Historia wsi i dóbr

Miejscowość wzmiankowana po raz pierwszy 19 marca 1267 r. w dokumencie papieża Klemensa IV, potwierdzającym prawo klasztoru trzebnickiego do dziesięciny ze wsi Rasova. Wymieniona w urbarzu trzebnickim w 1410 r. liczyła 16 łanów. Do 1577 r. wspólną nazwą Rasova określano w dokumentach dwie odrębne osady (obecne Raszowa i Raszowa Mała), w związku z czym przy obecnym stanie badań trudno jednoznacznie rozstrzygnąć, której miejscowości dotyczą pierwsze wzmianki źródłowe. K. Klose identyfikuje Raszową ze wsią lokowaną na surowym korzeniu, na prawie niemieckim w l. 1250-60, przy istniejącej wcześniej Raszowej Małej o korzeniach słowiańskich. Według spisu z 1613 r. sporządzonego dla księstwa legnickiego w Raszowej mieszkał 1 kmieć i 9 zagrodników. Wieś wraz z dobrami ziemskimi uległa znacznym zniszczeniom w czasie wojny trzydziestoletniej, a w 1649 r. opisywana była jako niemal zrównana z ziemią. W 1789 r. osadę zamieszkiwało 4 wolnych, i 12 zagrodników omłockowych oraz 12 chałupników, do wsi należała także serowarnia (Käsermühle). W 1936 r. na pd. krańcu wsi wzniesiono nowy budynek szkoły ewangelickiej, niedaleko wiatraka, usytuowanego na wzgórzu nazywanym Weinberg.

Pierwszym znanym właścicielem dóbr ziemskich był Henryk Nuhteritz, który 16 kwietnia 1396 r. sprzedał sześć grzywien czynszu z Raszowej Janowi Poznow, altaryście w katedrze wrocławskiej. Ok. 1725 r. majątek ziemski należał do Johanna Georga von Lüttichau, pochowanego w miejscowym kościele. W 1772 r. dobra pozostawały w rękach pana von Hock, w 1789 r. generała von Roel, a w l. 1830-1845 Dunckela. Jako kolejni wymieniani byli w l. 1867-1873 Lehme i w 1886 r. Adolf Michaelis. W 1887 r. właścicielem dóbr został major Erich von Tiedemann, który sprzedał je w 1902 r. Fritzowi Strach. Jednak już w czerwcu 1903 r. majątek przeszedł w posiadanie hrabiego Kurta von Strachwitz, od którego 3 października 1905 r. kupił go Fritz Hensel, wzmiankowany do 1922 r. Jego spadkobierców wymieniano następnie w l. 1926-1930. Posiadłość była wówczas dzierżawiona (w 1926 r. przez Ernsta Kirschnera, w 1930 r. przez Waltera Schenk), a kuratelę nad nią sprawował w 1926 r. Kurt Westphal z Raszowej Małej i w 1930 r. Gustaw Adolf Haarhaus z Niemstowa Dolnego (Nieder Herzogswaldau). Przed 1937 r. majątek ziemski w Raszowej został rozparcelowany. Podzielono go na dwie części. Dobra szlacheckie (Rittergut) o powierzchni 258 ha znalazły się w posiadaniu Śląskiego Ziemskiego Towarzystwa z Wrocławia, dobra leśne (Waldgut) oraz ogrodnictwo o powierzchni 154 ha należały do Viktora Nowaka. Gospodarstwo nastawione było na hodowlę bydła i świń, a następnie uprawę buraków cukrowych, ziemniaków i zboża. W l. 1905-1912 posiadało udziały w mleczarni w Niemstowie-Łazku (Rodemühle) i cukrowni w Głogowie.

6 października 1362 r. w spisie czynszów klasztoru św. Katarzyny z Wrocławia wymieniony został pleban Nicolaus, a 31 października 1399 r. pleban Johanes, co pośrednio wskazuje na istnienie wówczas we wsi kościoła. Obecnie istniejący kościół fil. p.w. św. Marcina wzniesiono prawdopodobnie w XVIII w. na miejscu wcześniejszej świątyni drewnianej. W 1860 r. budowlę przebudowano, nadając jej formy nawiązujące do stylu arkadowego. Nadbudowano wówczas nawę i szczyty, przebudowano zakrystię, a do prezbiterium dobudowano od wsch. absydę mieszczącą klatkę schodową. Przy kościele wzniesiono także drewnianą dzwonnicę, wyposażoną w dwa dzwony. Na pocz. XX w. do bryły świątyni dobudowano od zach. wieżę zwieńczoną ostrosłupowym hełmem, utrzymując jej formę i detal w stylistyce korpusu nawowego. Kościół od ok. 1520 do 1945 r. ewangelicki, pierwszym znanym z nazwiska pastorem był Johan Teichmann, wzmiankowany w 1554 r.

Układ przestrzenny wsi

Siedlisko wsi położone przy drodze prowadzącej z Raszówki do Lubina. Układ wsi ulicowy, o trzonie wyznaczonym przez drogę wiejską, biegnącą z pd.-zach. na pn.-wsch., będącą odgałęzieniem traktu głównego i przechodzącą na wschodnim krańcu osady w drogę polną. W środkowej części wsi znajduje się kościół, sąsiadujący od pd. z zespołem dworskim. Zabudowazagrodowa rozlokowana wzdłuż obu dróg. Historycznie we wsch. części wsi pomiędzy kościołem, a skrzyżowaniem dróg, znajdowało się nawsie. Obecnie droga obiegająca je od pd. zanikła.

Kościół orientowany, jednonawowy, z wieżą zach. i wyodrębnionym prezbiterium z apsydą, mieszczącą klatkę schodową, posadowiony jest w obrębie cmentarza przykościelnego, powiększonego od zach. na pocz. XX w. Cmentarz założony na rzucie zbliżonym do wydłużonego wieloboku, otoczony murem ceglanym, od. pd. pełnym, od pn. i wsch. ażurowym. W obrębie cmentarza współczesne pochówki oraz rzędowe nasadzenia klonów pospolitych, ze starszym jesionem wyniosłym w pd.-wsch. narożu.

Zespół pałacowo-folwarczny w obecnej formie ukształtowany został w k. XVII, XVIII i XIX w. W 1688 r. dla rodziny von Lüttihau wzniesiony został wczesnobarokowy pałac, otoczony fosą i dostępny przez przerzucone nad nią mosty. Ok. poł. XVIII w. budowla poddana została przebudowie prawdopodobnie wraz z najbliższym otoczeniem oraz mostem usytuowanym przed fasadą, któremu nadano ozdobny charakter. Przed pałacem wytyczono niewielki dziedziniec, po zach. stronie rezydencji założono ogród ozdobny. Ogród warzywny i sad ulokowano poza obrębem fosy, prawdopodobnie po jej pd. stronie. Po stronie wsch. usytuowano folwark, do którego zabudowy w 1789 r. należały dwa domy czeladzi dworskiej. Pałac kolejnej modernizacji uległ na przełomie XIX/XX w., kiedy to zapewne część wnętrz z reprezentacyjnym holem otrzymała nowy, eklektyczny wystrój. Także w 2 poł. XIX w. na terenie upraw gospodarczych założono niewielki park naturalistyczny, wzmiankowany od 1902 r. Na pocz. XX w. wzniesiono oranżerię i w pd.-zach. narożu parku kaplicę grobową, pełniącą funkcję rodowego mauzoleum zapewne dla rodziny Hensel. Zabudowa folwarczna w obecnej formie powstawała od 1 poł XIX w., zasadniczemu majdanowi folwarcznemu towarzyszył dodatkowy majdan gospodarczy w zach. części wsi, przy skrzyżowaniu dróg, na pd. od wsi. Zabudowa obu zespołów skupiona została wokół prostokątnych dziedzińców, przy czym folwark usytuowany na wsch. od dworu ulegał sukcesywnej rozbudowie.

Obecnie założenie dworskie jest w stanie katastrofalnym. Z pałacu zachował się jedynie niewielki fragment murów, całkowicie pozbawiony detalu architektonicznego i cech stylowych. Czytelna pozostaje nadal fosa z przerzuconymi nad nią mostami. Układ przestrzenny obu zespołów folwarcznych nieczytelny na skutek przeprowadzonych podziałów własnościowych i wygrodzeń. Zabudowa gospodarcza zachowana szczątkowo. Z budynków należących do zespołu wsch. zachowane jedynie oficyny mieszkalne nr 17 i 23, flankujące wjazd na majdan, a także oficyna mieszkalna nr 19 i stodoła. W pd. części założenia zachowany relikt oranżerii (prawdopodobnie kotłownia z kominem). Budynki należące do zach. zespołu folwarcznego utraciły cechy stylowe na skutek przebudowań.

Przed 1945 r. na pd. krańcu wsi przy drodze do Raszowej Małej znajdował się wiatrak, na wzgórzu nazywanym Weinberg. Niedaleko niego w 1936 r. wzniesiono nowy budynek szkoły ewangelickiej.

Wykaz zabytków architektury i budownictwa

1. Zespół kościoła:
    a. Kościół ewangelicki, ob. filialny p.w. Najświętszej Marii Panny, mur., XVIII, przebud. i nadbudowany ok. 1860 i pocz.

        XX (wieża), remont elewacji 2002, nr rej. 46/A z 2.02.2001;
    b. Cmentarz przykościelny, zał. w XVIII w., ceglany mur. graniczny pocz. XX, nr rej. 930/L z 16.02.1990.
2. Zespół pałacowo-parkowy z folwarkiem:
    a. Pałac - ob. w ruinie, mur. 1688, przebud. l. 50 XVIII i XIX/XX w., częściowo rozebrany po 1965, nr rej. 957/171/L z 4.10.1961;
    b1. Most I wschodni, nad fosą, mur., XVIII, przemur. na pocz. XX;
    b2. Most II zachodni, nad fosą, pocz. XX;
    b3. Most III południowy, nad fosą, pocz. XX;
    c. Park zał. w 2 poł. XIX z wykorzystaniem reliktów ogrodu ozdobnego z ok. poł. XVIII, nr rej. 682/L z 27.12.1983;
    d. Oficyna mieszkalna na folwarku, nr 17, mur., 1 poł. XIX;
    e. Oficyna mieszkalna na folwarku, nr 23, mur., XVIII, przebud. XIX;
    f. Relikt oranżerii na folwarku, mur., pocz. XX.
3. Dom mieszkalny nr 25, mur., k. XIX, remont 2002.
4. Dom mieszkalny nr 27, mur., 2 poł. XIX, remont 2002.

 

Wykaz stanowisk archeologicznych znajduje się w oryginalnym opracowaniu.

Niniejsze opracowanie stanowi wyciąg ze Studium Środowiska Kulturowego gminy Lubin opracowanego w roku 2002 przez zespół w składzie: Bogna Oszczanowska, Beata Sebzda - historia i historia sztuki, Maria Sikorska i Donata Wiśniewska - archeologia oraz Emilia Dymarska - plansze. Studium powstało w Regionalnym Ośrodku Studiów i Ochrony Środowiska Kulturowego (od 2003 Regionalnym Ośrodku Badań i Dokumentacji Zabytków) we Wrocławiu.



Śląsk - Dolny Śląsk - Schlesien - Niederschlesien - Silesia - Zabytki Dolnego Śląska

Będę wdzięczny za wszelkie informacje o historii miejscowości, ciekawych miejscach oraz za skany archiwalnych widokówek lub zdjęć.

Wenn Sie weitere Bilder oder Ortsbeschreibungen zu dem oben gezeigten Ort haben sollten, wäre ich Ihnen über eine Kopie oder einen Scan sehr dankbar.

Tomasz  Mietlicki    e-mail  -  itkkm@o2.pl