Dolny Śląsk - dziedzictwo przeszłości utrwalone w zabytkach

Niederschlesien - die Erbschaft der Vergangenheit in Denkmälern verewigt

Lower Silesia - inheritance of the past in remains


 

Stara Rudna - powiat lubiński

vor 1945 Alt Raudten - Kreis Lüben

 

   

W zachowanym założeniu parkowo – ogrodowym ruina (od czasu zakończenia II wojny światowej) dużego 3-skrzydłowego barokowego pałacu z 1710 roku. Właścicielem wcześniejszej rezydencji i okolicznych ziem był w XVI wieku Abraham von Prittwitz, później Georg Abraham von Langenau, a od 1679 roku Johann Ludwig von Nastitz. W 1729 roku pałac trafia w ręce rodziny von Mintwitz, a niedługo po tym  nabywa go starosta okręgu Georga Heinricha von Sack. Później bo od od 1777 roku jest w rękach rodziny von Schweinitz w których posiadaniu jest do 1945 roku. Pałac uległ przebudowie w połowie XIX wieku. Założony na planie prostokąta, murowany, dwutraktowy, dwukondygnacyjny. Dziś całość założenia bardzo zaniedbana. Ciekawy, zachowany jeszcze, akcentowany pilastrami piękny portal od strony głównego skrzydła i resztki bramy wjazdowej stanowiącej ostatni już fragment murów obwodowych. Ze względu na niekontrolowany rozrost drzewostanu obiekt trudny do sfotografowania. Zakupem całości założenia był zainteresowany pod koniec lat 90 - tych XX wieku Hans von Schweinitz, syn ostatniego właściciela, który w chwili ucieczki przed Rosjanami miał 12 lat. Niestety odpowiednie władze nie wyraziły zgody.

             

Pałac, kartusz herbowy nad wejściem głównym oraz zniszczone wnętrze obiektu.

   

Ruina bramy prowadzącej do dawnego majątku.


 

Budynek w sąsiedztwie dawnego majątku.


           

Ruiny kościoła

Według podań ludowych w miejscu przedchrześcijańskiego centrum kultowego na obecnym wzgórzu kościelnym już w pierwszej połowie XII wieku wzniesiono niewielki kościółek z fundacji Piotra Włostowica. Kościół ten dość wcześnie nabył uprawnienia diecezjalne i do około 1330 roku skupiał wiernych ze znacznego obszaru obecnego powiatu lubińskiego. W 1442 roku niemal cała osada została strawiona przez pożar. Pastwą płomieni padła wówczas także miejscowa świątynia. Ze zniszczeń odbudowała ją rodzina von Luttwitz, którzy byli właścicielami wsi do roku 1654. W tym też roku nowym włodarzem miejscowości i patronem kościoła został Abraham von Prittwitz. Ruiny kościoła z XIV wieku, przebudowywanego w wieku XVIII znajdują się na wzgórzu w centrum wsi. Obiekt wzniesiono na wcześniejszych XII – wiecznych założeniach. Do roku 1945 świątynia była wykorzystywana przez miejscową społeczność ewangelicką. Po zakończeniu działań wojennych opuszczony kościół popadł w ruinę. Obecnie jest to budowla jednonawowa, zorientowana, murowana z cegły i tynkowana. Posiada asymetrycznie wydzielone i trójbocznie zamknięte prezbiterium. Do części nawowej od południa przylega kruchta, a od strony północnej zakrystia. Fasada zachodnia wzmocniona jest przyporami. Okna świątyni są o wykroju półpełnym lub pełnym. Elewacje zdobione były szerokimi, płaskimi pilastrami. Całość przykryta mocno dziś zniszczonym dachem ceramicznym. W wewnętrznych murach zachowały się figuralne płyty nagrobne i liczne epitafia. Wokół kościółka zachował się stary XIV wieczny cmentarz, otoczony zabytkowym, rozpadającym się kamiennym murem.

 Tekst umieszczony za zgodą autora z publikacji - Świątynie powiatu lubińskiego. Henryk Rusewicz, Lubin 2006

       

Zdewastowany cmentarz w otoczeniu ruin kościoła.


       

Nasyp starej linii kolejowej - za Starą Rudną w drodze na Wądroże oraz fragment archiwalnej mapy z zaznaczonym na zielono tym odcinkiem linii kolejowej.



           

Kamień stojący naprzeciw ruin kościoła. Być może pomnik poległych w I wojnie światowej. Widoczne napisy, ale są niestety nieczytelne.

Autor fotografii - Arkadiusz Łojek.



             

             

             

       

Fotografie ruin pałacu udostępnione przez Wojtka Orzepowskiego.



 

Archiwalne widokówki i zdjęcia

Historische Ansichtskarten und Fotos

           


Sammlung Duncker

ALT RAUDTEN
PROVINZ SCHLESIEN - REGIERUNGS-BEZIRK BRESLAU - KREIS STEINAU


Das Schloss in Alt-Raudten wurde von dem Landeshauptmann Grafen von Nostitz erbaut; kam dann an einen Baron von Sack, welcher vermählt war mit einer von Schweinitz. Im Jahre 1776 kam es durch Erbvertrag an den Geheimen Rath von Schweinitz und ist seit dieser Zeit in der von Schweinitz'schen Familie verblieben. Der jetzige Besitzer ist der Landes -Aelteste und Stiftsprobst Ludwig von Schweinitz. Der von dem Baron von Sack hier angelegte Garten und dessen ehrwürdige, alte Bäume, Cascaden und Fontainen werden von der Pietät der Nachbesitzer gewiss jederzeit sorgfältig gepflegt und erhalten werden.



Stara Rudna

1.1. Dawne nazwy miejscowości.

Rudna antiqua – 1366 r., Raudten Alt – 1818 r., Raudten Alt – 1830 r. I 1845 r., także Alt Raudten do 1945 r.  Odtąd – Stara Rudna.

1.2. etymologia nazwy wsi. 

Od złóż rudy znajdujących się w okolicy.

1.3. Historia wsi i dóbr.

Miejscowość założona w 1261 roku na prawie niemieckim. Książę Konrad II Głogowski, który lokował Głogów na prawie niemieckim i w 1270 r. wzniósł zamek w Wołowie, wydał dla Starej Rudnej istotne przywileje. W dokumentach kanoników jest wymieniony w 1366 r. kościół w Starej Rudnej. W 1442 r. miejscowość strawił pożar (kościół ocalał), jednakże wkrótce za sprawą von Lüttwitzów Stara Rudna została podniesiona ze zgliszczy. W 1523 r. istniejący tu katolicki kościół zostaje przejęty przez ewangelików. Istnieją tu również dobra rycerskie, których dokładniejsze dzieje znane są jednak dopiero od 1654 r. (wcześniej należały m.in. do wspomnianych Lüttwitzów). W 1654 r. ich właścicielem był Abraham von Prittwitz, zaś wspomagał go Geogrg Friedrich von Fa;ckenhein z Brodowa, potem należały do Georgia Abrahama von Langenau.

Kolejnym właścicielem był naczelnik prowincji  hrabia Johan Ludwig von Nastiz, od niego dobra nabyła rodzina von Minkwitzów i była w ich posiadaniu do 1729 r. W tym zaś  roku Karl Otto von Minkwitz sprzedał majątek baronowi Georgowi Heinrichowi von Sak, człowiekowi człowiekowi licznych kontraktach towarzyskich, założycielowi tutejszego ogrodu, jak mówiono „w guście francuskim”. Po śmierci von Sacka (w 1777 r.) dobra dostały się w ręce radcy prawnego von Scheinitza, po którym odziedziczył je jego syn i w rękach tej rodziny przetrwały niezwykle długo, bo do 1945 r. Tak długi okres stabilnej własności musiał korzystnie wpłynąć na gospodarkę dobrami, a także, jak się zdaje, pośrednio na wieś. W 2 poł. XIX w. wykształciła się tu własność gminna. Przy kościele ewangelickim wzniesiono szkołę (założoną niemal równocześnie z przyjęciem świątyni od katolików) funkcjonowały w niej dwa folwarki i trzy młyny ( już w 4 ćw. XVIII w.), które nosiły nazwy: Eichmühle, Kirschmühle i Sandmühle.

Historia założenia pałacowego – parkowego. 

Jak już wspomniano w 1729 r. baron von Sack przystąpił do organizowania ogrodu o „smaku francuskim”. Należy przypuszczać, iż było to założenie o symetrycznym, osiowym charakterze, zapewne z podziałem na kwatery. Jego spadkobierca, von Schweintz, założenie to przekształcał tak, iż w ówczesnej swej formie nawiązywało w jakimś sensie do założenia w Karlsruhe, które było zresztą wzorem dla innego znanego Śląskiego parku i ogrodu o tej samej nazwie (Carlsruhe – pokój, woj. Opolskie). Von Sack nie działał w dziewiczym terenie; wiadomo, iż wówczas istniał drzewostan parkowy, który był zapewne współczesny wzniesionej tu barokowej rezydencji przez Nostitzów. Istniejące jednak do dziś relikty parku w Starej Rudnej pochodzą głównie z późniejszego wczesnoromantycznego założenia. Czytelna jest nadal główna oś wodna zakończona obustronnie owalnymi rozszerzeniami, fragmenty kamiennej studni (była ona swego rodzaju aranżowana na „starą” za pomocą okładziny z mchu i usypanych luźno wokół kamieni), mostku wejściowego, kaskad wodnych (niewielkich progów) na cieku wodnym, reliktów okrągłej świątyńki w duchu antycznym (o 8-miu jońskich kolumnach z drewnianą więźbą dachową) na wzgórzu przy drodze z Rudnej do Wądroża. Z wierzchołka tego wzgórza widoczna była mała wysepka na rozlewisku wodnym (od dziś czytelne są na niej kamienne elementy piaskowce). Jak się zdaje, kolejne przekształcenie parku miało miejsce około poł. XIX w.: wytyczono wówczas szereg nowych alejek o swobodnym płynnym dukacie. W założenie włączone zostały leśne tereny bezpośrednio z nim sąsiadujące)w literaturze jest wzmianka o „wzgórzu świerkowym”). Wszystkie natomiast źródła, począwszy od 80-stych lat Xviii., podkreślają wyjątkową urodę i okazałość tego założenia, zwracając jednocześnie uwagę, iż stanowiło ono szczególnie chętnie odwiedzaną osobowość okolicy przyciągającej doń liczną publiczność, także z odleglejszych miejsc, np. z Wrocławia.

Park zachował swe pierwotne granice, czytelny i zachowany jest układ wodny (wymaga on jedynie oczyszczenia), czytelne i zachowane są drogi parkowego, w tym bardzo interesujący motyw tzw. „gęsiej stopy” w części północno – wschodniej parku. Nie uległy zniszczeniu kształtowane elementy terenu: wzgórze Parnasu z śladami pawilony i pozostałe wzniesienia, trasowane w zboczach drogi oraz nasypy. Jedynym elementem, który burzy dawny układ parku jest urządzenie na fragmencie terenu szkółki leśnej z iglarkami. Drzewostan parku w dużym stopniu odpowiada gatunkowo dawnemu.

1.4. Układ przestrzenny wsi. 

W dzisiejszym swym kształcie Stara Rudna jest wsią wielodrożną, która jednakże wykształciła się z ulicówki z nawisem (wzniesienie z kościołem). Z omawianych powyżej jej historycznych elementów składowych zachowały się; młyn położony po północnej stronie drogi z Rudnej do Wądroża (tzw. Kirschmühle), odgrywający zresztą istotną rolę w krajobrazie. Oba folwarki (po północnej stronie drogi j.w. oraz po południowej przy założeniu pałacowo – parkowym), zachowane są w formie reliktów: północny przetrwał jedynie w charakterze śladów fundamentów, fundamentów w południowym zachowane są pojedyncze budynki gospodarcze, a i te uległy przekształceniom graniczącym z dewastacją. Istotne z uwagi na swe krajobrazowe i zabytkowe walory założenie zielone rozciągające się po południowej stronie drogi Rudna – Wądroża przewidziano objęciem strefą „A” wraz z otuliną w postaci łączącego się z nim lasu. Trudny problem konserwatorski stanowi tkwiąca na wzgórzu w centrum wsi ruina Kościoła. W chwili obecnej w zdegradowanej pod względem fizycznym wsi (zniszczenia w zabudowie, wyludnienie w porównaniu z okresem przedwojennym) nie ma potrzeby przejęcia go do celów kultowych. Jak się zdaje potrzeba taka może się pojawić w momencie przywrócenia tu funkcji mieszkaniowej z zagrożonej bezpośrednio przez przemysł Rudnej. 

1.5. Tabelaryczne zestawienie danych statystycznych.

Gmina wiejska

Dobra

Instytucje publiczne i przemysł

Rok Areał Domy Ludność Areał Ludność  

1787

 

 

 

 

 

kościół ewangelicki, szkoła ewangelicka, 3 młyny wodne

1830

 

37

317

 

 

gorzelnia i browar, cegielnia

1845

 

41

335

 

 

 

1876

 

 

 

603

 

 

1885

140

41

216

607

82

 

1891

 

 

 

607

 

 

1895

140

42

224

607

72

 

1908

140

37

207

607

90

 

1912

 

 

 

611

 

wytwórnia cementowych elementów budowlanych i rur drenarskich

1926

135

 

214

600

104

 

1930

 

 

 

380

 

 

1939

 

 

230

 

 

 

 

2. Strefy ochrony konserwatorskiej oraz wykaz elementów objętych ochroną konserwatorską.

2.1. Strefy ochrony konserwatorskiej.

2.1.1. Wyznaczono strefę „A” ochrony konserwatorskiej dla parku z pałacem.

Obejmuje ona pałac, wpisany do rejestru zabytków pod nr 1511, dnia 27. 01. 1966 r. i park sentymentalny, wpisany do rejestru zabytków pod nr 460/L dnia, 17.07.1976 r.

W parku należy przeprowadzić prace konserwacyjne przy układzie wodnym -  jego oczyszczeniu oraz prace pielęgnacyjne przy zieleni.

2.1.2. Wyznaczono strefę „B” ochrony konserwatorskiej dla pozostałości folwarku, młyna, kościoła z otaczającym cmentarzem.

2.1.3. Wyznaczono strefę „K: ochrony krajobrazowej obejmującą siedlisko wsi i tereny na południe od niego do linii kolejowej.

2.1.4. Wyznaczono strefę „E” ochrony eksploatacji panoramy wsi z nasypu kolejowego i z drogi z Rudnej na zespół zabudowy młyna.

2.1.5. Wyznaczono strefę „OW” – obserwacji archeologicznej dla miejscowości o średniowiecznej metryce.

2.1.6. Wyznaczono strefę „W” ochrony archeologicznej dla stanowisk nr 368, 369, 370.

2.2. Wykaz zabytków architektury i budownictwa.

Kościół, ruina, wpisany do rejestru zabytków pod nr 1512, dnia, 27.01.1966 r.

Mur wokół cmentarza przykościelnego

Pałac z parkiem

Pałac, wpisany do rejestru zabytków pod nr 1511, dnia, 27.01.1966 r.

Park sentymentalny, wpisany do rejestru zabytków pod nr 460/L, dnia, 17.07.1976 r.

Zabudowa wsi

Dom mieszkalny nr 9

Dom mieszkalny nr 19

2.2.1. Inne elementy objęte ochroną.

Cmentarzysko przykościelne wr4az z murem, XVI w.

2.3. Stanowiska archeologiczne.

Obszar AZP 71 – 21

364. cmentarzysko ciałopalne chronologia: II okres epoki Brązu – okres halsztacki

365. cmentarzysko ciałopalne kultury łużyckiej

366. cmentarzysko szkieletowe chronologia: XI w.

367. ślad osadnictwa chronologia: epoka kamienia – I okres epoki brązu

368. grodzisko chronologia: wczesne średniowiecze, późne średniowiecze

Otoczono strefą „W” – ochrony archeologicznej

369. grodzisko chronologia: VIII / IX-X w.

Otoczono strefą „W” – ochrony archeologicznej

370. grodzisko chronologia:  średniowiecze

Otoczono strefą „W” – ochrony archeologicznej

371. osada chronologia: średniowiecze

372 ślad osadnictwa chronologia: średniowiecze

373. cmentarzysko szkieletowe chronologia: wczesne średniowiecze

374. osada przegrodowa chronologia: IX – X w.

ślad osadnictwa chronologia: XIII – XIV w.

Źródło - http://www.rudna.pl



Śląsk - Dolny Śląsk - Schlesien - Niederschlesien - Silesia - Zabytki Dolnego Śląska

Będę wdzięczny za wszelkie informacje o historii miejscowości, ciekawych miejscach oraz za skany archiwalnych widokówek lub zdjęć.

Wenn Sie weitere Bilder oder Ortsbeschreibungen zu dem oben gezeigten Ort haben sollten, wäre ich Ihnen über eine Kopie oder einen Scan sehr dankbar.

Tomasz  Mietlicki    e-mail  -  itkkm@o2.pl