Dolny Śląsk - dziedzictwo przeszłości utrwalone w zabytkach

Niederschlesien - die Erbschaft der Vergangenheit in Denkmälern verewigt

Lower Silesia - inheritance of the past in remains


 

Toszowice - powiat lubiński

vor 1945 Töschwitz - Kreis Lüben

 

             

Pałac w formie secesyjnej willi został wybudowany w 1911 roku dla Reinholda Preissa (na miejscu poprzedniego należącego m.in rodu von Nostitz). Dwukondygnacyjny wzniesiony na planie kwadratu. W otoczeniu park z okazałymi dębami. Przed frontem rezydencji rośnie samotnie okazały około 200 - letni dąb szypułkowy.

Budowę pałacu i ówczesnego właściciela upamiętnia tablica wmurowana w zachodnią ścianę.

 

                

Zabudowa folwarczna dawnego majątku.


Autor fotografii - Jan Taras.


  

Nieistniejący dwór w Toszowicach Górnych oraz dokładne miejsce po rozebranym obiekcie.

        

Ceglany słupek stanowiący element bramy prowadzącej niegdyś do majątku, ostatni fragment muru okalającego całość założenia oraz folwarczny dziedziniec.


              

Zabudowa miejscowości oraz dawna szkoła czyli obecnie Świetlica Wiejska w Toszowicach.



     

Pałac oraz budynek w pobliżu.

Autor fotografii Eckhard Huth z Drezna.



        

Przed świetlicą wiejską stoi wóz strażacki. Zachowały się na nim ciekawe tabliczki.

Autor fotografii - Arkadiusz Łojek.



 

Archiwalne widokówki i zdjęcia

Historische Ansichtskarten und Fotos

       



Toszowice

1.1. Dawne nazwy wsi.

Thoschwiz, Toeschwitz – 1787 r., w XIX w. – Toschwitz – do 1945 r. Odtąd – Toszowice.

1.2. Etymologia nazwy wsi.

Wg. Rosponda jest nazwa patronimiczna utworzona od imienia właściciela(założyciela) wsi: Tosz = Tomisław, Tolimir lub Tomasz.

1.3. Historia wsi i dóbr.

Istniejące w Toszowicach, zapewne jeszcze średniowiecznej genezie, dobra rycerskie z siedzibą należały w 1582 r. do von Nostitza, potem kolejno von Berga, von Pannwitzów i von Förstera który zamierzał założyć we wsi fabrykę adamaszku. Od niego, ok.1878 r., zakupił majątek baron von Wechmar. W 1830 r. dobra należały do von Christiany z domu von Lüttwitz. W 1876 r. znajdowały się w rękach barona Ewalda von Kleista, w 1886.r – Theodora von Unruh. Około 1891 r. zakupił je Carl Oppen i w jego rękach pozostały do około 1917r., gdy po jego śmierci przyjęła je wdowa po nim Eva, z domu Hoehne, potem zaś odziedziczył je ich syn – Werner, który figuruje jako właściciel do 1930 r. Wówczas to dobra zostały wykupione przez Śląskie Towarzystwo Ziemskie, a następnie podzielone. W księgach adresowych począwszy od XX w. wymieniany przy folwarku park.

Prócz omówionych pokrótce dóbr szlacheckich (tzw. Oberhof), istniały w Toszowicach jeszcze dwa inne folwarki, związane z dobrami dominialnymi (tzw. Niederhof). Ich proweniencja zdaje się być dużo młodsza. Wiadomo jedynie, iż w 1876r. ów Niederhof należy do Ferdynanda Zuckermana i w jego rękach pozostaje do 1904 r., kiedy zakupił go Reinhold Preitz i utrzymał Az do wybuchu II wojny światowej, a zapewne i później do 1945r.

W 1912 r. Preitz przyłączył do dóbr niewielki folwark z pobliskiej Tymowej i doprowadził majątek do rozkwitu. Będąc udziałowcem platkarni ziemniaków w Rudnej i mleczarni w Ścinawie. Zasłynął w okolicy z hodowli koni czystej krwi belgijskiej. Dlatego też zapewne z inicjatywy Preitza należy wiązać powstanie w dobrach dużego domu mieszkalnego o charakterze willowym (data elewacji na budynku – 1911r.) oraz towarzyszącego mu zadrzewienia, określanego od 1912 r. jako park.

1.4. Układ przestrzenny wsi.

Toszowice reprezentują typowy historyczny układ ulicówki z zabudową gospodarstw pogrupowanych w czworoboki. Domy mieszkalne zwrócone są w większości kalenicowo do głównej drogi wiejskiej. Przy wyjeździe do wsi od strony Mleczna (tj. od zachodu) po północnej stronie tejże drogi znajdują się relikty (obwiedzione fragmentem muru z polnego kamienia) folwarku przy dawnych dobrach rycerskich (tzw. Oberhof) i pozostałości wspomnianego parku (czy tez raczej zadrzewienia) w postaci dwóch okazałych platanów. Wzmiankowana w literaturze (np. u Zimmermanna) szlachecka siedziba mogła być renesansowym dworem, w początkach XIX w. określany jako ‘’zamek’’, który uległ potem przebudowie. W każdym razie drzewa otaczające miejsca po nieistniejącej już budowli można datować co najwyżej na początek XIX w. Na północnym zachód od tych reliktów znajdują się pozostałości nowożytnych szańców, ku którym wiedzie szpaler dębowy. Park przy dobrach dolnych (Niederhof) na wschodnim krańcu wsi to niewielkie założenie typu swobodnego ze stawem na zapleczu budowli mieszkalnej oraz gazon przy podjeździe z singlowym dębem. Drzewostan parkowy zawiera również gatunki aklimatyzowane, takie jak np. tulipanowiec amerykański, magnolia drzewiasta czy topola chińska.

1.5. Tabelaryczne zestawienie danych statystycznych.

Gmina wiejska Dobra Instytucje publiczne i przemysł
Rok Areał Domy Ludność Areał Ludność  
1878     264     Szkoła ewangelicka, 2 wiatraki, cegielnia
1830   57 407     2 warsztaty lniarskie, gorzelnia, 2 młyny wodne, olejarnia.
1845   64 457     + 2 warsztaty lniarskie
1876     + 291

*294

   
1885 305 53 320 507 106  
1895 305 64 283   123  
1908   54 309   131  
1917     + 319

*278

   
1930           Dobra podzielone na rzecz Śląskiego Towarzystwa Ziemskiego.

2. Strefy ochrony konserwatorskiej oraz wykaz elementów objętych ochroną konserwatorską
2.1. Strefy ochrony konserwatorskiej
2.1.1. Wyznaczono strefę ‘’B’’ ochrony konserwatorskiej dla folwarku i parku w części wschodniej wsi
2.1.2. Wyznaczono strefę ‘’W’’ ochrony archeologicznej dla stanowiska 436
2.2. Wykaz zabytków architektury i budownictwa
Dwór, 1911r.
Oficyna mieszkalna
Wozownia
Budynek gospodarczy I
Budynek gospodarczy II
Budynek gospodarczy III
Park krajobrazowy, wpisany do rejestru zabytków pod nr 631/L, dnia 11.05.1982r.
Zabudowa wsi
Budynek stacji transformatorowej
Dom mieszkalny nr 17
Dom mieszkalny nr 18
Dom mieszkalny nr 19
Dom mieszkalny nr 22
Budynek gospodarczy przy nr 22
Budynek gospodarczy przy nr 28
Budynek gospodarczy przy nr 29
Dom mieszkalny nr 31
Dom mieszkalny nr 35
Stodoła przy nr 35
Dom mieszkalny nr 36
Budynek gospodarczy przy nr 36
Dom mieszkalny nr 37
Dom mieszkalny nr 38
Budynek gospodarczy przy nr 38
Dom mieszkalny nr 39
Dom mieszkalny nr 40
Remiza Straży pożarnej nr 41
Dom mieszkalno-gospodarczy przy nr 42
Dom mieszkalny nr 43
Budynek gospodarczy przy nr 43
Dom mieszkalny nr 45
Dom mieszkalny nr 46, ok.1860
Budynek gospodarczy przy nr 46
Stodoła przy nr 47, 1881r.
Budynek gospodarczy przy nr 62
2.3. Stanowiska archeologiczne
415. osada kultury łużyckiej
Osada chronologia: okres wpływów rzymskich
Osada chronologia: wczesne średniowiecze
Osada kultury przeworskiej
Osada chronologia: średniowiecze XIV-XV wiek
416. Osada chronologia: wczesne średniowiecze
Osada chronologia: średniowiecze XIII-XIV wiek
434. Osada chronologia: wczesne średniowiecze X-XII wiek
435. ślad osadnictwa chronologia: pradzieje
Ślad osadnictwa późne średniowiecze XIII-XIV wiek
436. grodzisko chronologia: późne średniowiecze
Otoczone strefą ‘’W’’ ochrony archeologicznej
437. osada chronologia: II okres epoki brązu-okres halsztacki, okres wpływów rzymskich, wczesne średniowiecze
Osada chronologia: XIV-XV
Osada chronologia: pradzieje
438. ślad osadnictwa chronologia: XI-XIII wiek
439. ślad osadnictwa kultury łużyckiej
ślad osadnictwa chronologia: pradzieje
440. cmentarzysko ciałopalne chronologia: II okres epoki brązu-okres halsztacki
Decyzja konserwatorska o wpisie do rejestru zabytków numer: 49/341/68
441. cmentarzysko ciałopalne chronologia: II okres epoki brązu-okres halsztacki
Decyzja konserwatorska o wpisie do rejestru zabytków numer: 50/342/68

Źródło - http://www.rudna.pl



Śląsk - Dolny Śląsk - Schlesien - Niederschlesien - Silesia - Zabytki Dolnego Śląska

Będę wdzięczny za wszelkie informacje o historii miejscowości, ciekawych miejscach oraz za skany archiwalnych widokówek lub zdjęć.

Wenn Sie weitere Bilder oder Ortsbeschreibungen zu dem oben gezeigten Ort haben sollten, wäre ich Ihnen über eine Kopie oder einen Scan sehr dankbar.

Tomasz  Mietlicki    e-mail  -  itkkm@o2.pl