Borów Polski - powiat nowosolski

vor 1945 Windischborau - Kreis Freystadt

BORÓW POLSKI
gm. Nowe Niasteczko

Borow Polonicali (ok.1220)
Windischen Bohre (1457)
Windisch Bohrau (1791)
Windischborau (1938)
Borów Mały (1946)

Pierwsza wzmianka o wsi pojawiła się między 1220 a 1233 r. w dokumentach biskupstwa wrocławskiego. Wzmianka ta dotyczyła dziesięcin płaconych na rzecz nowej parafii w pobliskich Solnikach. Wieś powstała zapewne wcześniej, w okresie poprzedzającym intensywną kolonizację Śląska prowadzoną przez księcia Henryka Brodatego. Nazwa miejscowości wskazuje na polskie pochodzenie osadnictwa. Dopiero później pojawiła się nazwa niemiecka Windischborau - Borów wendyjski, czyli słowiański. W końcu XIII w. właścicielem wsi był kasztelan kożuchowski Dytryk de Pesna, później jego spadkobiercy. W 1391 r. wieś znajdowała się już w rękach Heinricha von Rechenberga. Jemu przypisuje się budowę pierwszej murowanej siedziby – gotyckiego zamku. Synowie Heinricha – Nickel, Heinrich, Gunter i Clemens w 1414 r., jako dziedziczni właściciele Borowa ufundowali w Borowie kościół. W połowie XV stulecia jako właściciela dóbr wymienia się Melchiora Rechenberga. W 1510 r. borowski folwark padł ofiarą pożaru, którego sprawcami byli prawdopodobnie rycerze rabusie. Napad ten mógł być aktem odwetu za intensywne zwalczanie rozbójnictwa przez Hansa Rechenberga. Prawdopodobnie na początku stulecia wzniesiono nowy murowany kościół (w 1510 r. ufundowano dzwon), w latach 1559 - 1629 świątynia znajdowała się w rękach protestantów, prawdopodobnie w XVII w. przy kościele wzniesiono kaplicę p.w. św. Anny. W latach 1548-1550 gotycki zamek Rechenbergów został rozbudowany o część renesansową z narożną wieżą, inicjatorem przebudowy był Georg. Jego wnuk Hans po osiągnięciu pełnoletności przeniósł się na stałe do Otynia, tym samym zamek przestał pełnić funkcje głównej siedziby rodowej. Ostatnim z borowskich Rechenbergów był Johann Georg. Po jego śmierci w 1610 r. rozpoczął się, trwający prawie 30 lat, konflikt o dziedzictwo borowskich Rechenbergów. Swoje roszczenia do majątku wnieśli – Helena v. Sprintzenstein oraz krewniak Melchior Rechenberg ze Sławy. Sporowi, oprócz rozpraw sądowych, towarzyszyły zbrojne napady na zamki w Borowie i Otyniu. Zajścia te zbiegły się z wydarzeniami wojny trzydziestoletniej. Ze sporów zwycięsko wyszedł mąż Heleny, Johann E. Sprintzenstein. W 1649 r. posiadłości borowskich Rechenbergów dostały się w ręce czeskich jezuitów, którzy prawa do majątku otrzymali na mocy zapisu testamentowego Sprintzensteina. Jezuici po objęciu rządów dokonali podziału dóbr na trzy części, z siedzibami administratorów w Otyniu, Klenicy i Gołaszynie. Folwark i zamek w Borowie Polskim włączono w skład majątku w Gołaszynie. Od czasu rządów jezuitów datuje się powolny upadek borowskiej siedziby, zakonnicy inwestowali tylko w rozwój folwarku – w 1680 r. wzniesiono nową stajnię i owczarnię. W 1700 r. w majątku ziemskim pracowało 97 osób. W XVIII w . zamek w Borowie popadł w zupełną ruinę, w 1800 r. runęła cylindryczna, narożna baszta renesansowego członu zamku. Od 1787 r. dobra jezuitów znajdowały się w rękach księcia kurlandzkiego Piotra Birona, potem hrabiego Karola v. Madem. W 1790 r. w Borowie znajdował się folwark i wiatrak, wieś zamieszkiwało 139 osób. Na początku XIX w. posiadłość przejęła córka Birona, księżna Dorota de Talleyrand, po niej dobra objął jej syn, Aleksander Dino. W 1845 r. we wsi znajdował się folwark, 25 domów i 2 wiatraki (192 mieszkańców). W 1868 r. majątek przejęła rodzina von Laucken-Wackenitz. W połowie XIX w. zarządcy borowskiego folwarku zaadaptowali renesansową część zamku na spichlerz. Nakryto ją czterospadowym dachem, zainstalowano urządzenia dźwigowe. Na pocz. XX w. właściciele spichlerza część pomieszczeń dostosowali do potrzeb mieszkalnych, a na ruinach skrzydła gotyckiego zbudowali altanę z łaźnią. W 1915 r. wieś zamieszkiwało 140 osób (w tym 37 ewangelików). Przed wybuchem II wojny światowej dzierżawcą folwarku był Linus Becken. W tym czasie przewieziono do kościoła cenne wyposażenie pobliskich kościołów (gł. gotyckie i renesansowe rzeźby i ołtarze), które zdeponowano w przykościelnej kaplicy – po wojnie ocalałe zabytki zabezpieczono (obecnie eksponowane są w Muzeum Ziemi Lubuskiej w Zielonej Górze).
W 1945 r. miejscowość zajęli Rosjanie, którzy w budynku byłego zamku zorganizowali spichlerz – magazyn. Po opuszczeniu wsi przez Rosjan obiekt był użytkowany przez okolicznych mieszkańców jako podręczny magazyn. W 1968 r. w zamku zawalił się dach i wszystkie stropy. Od tej pory obiekt pozostaje w ruinie. Zniszczeniu uległa również kaplica św. Anny. Po 1945 r. powstało we wsi kilka nowych budynków mieszkalnych i gospodarczych. Do lat 80. XX w. funkcjonowała niewielka szkoła. W końcu stulecia remontowano kościół. W 2000 r. Borów Polski zamieszkiwało 116 osób, we wsi znajdowało się 27 gospodarstw rolnych.

Tekst za zgodą wydawcy z publikacji: Tomasz Andrzejewski, Miejscowości powiatu nowosolskiego. Rys historyczny, Nowa Sól 2004.

Ruina zamku.

Późnogotycki kościół p.w. św. Klemensa ufundowany przez braci Rechenberg w 1414 roku. Obecna jego forma pochodzi z około połowy XVI wieku i jest wzniesiony z kamienia polnego i cegły. Wieża w górnej części drewniana nakryta dachem czterospadowym. Obok kościoła stoi ruina kaplicy św. Anny.

Wokół kościoła usypano z udziałem zniszczonych nagrobków wysoki wał. Leżą one także porozrzucane w różnych miejscach. To powszechnie stosowane przyzwolenie na zniszczenie wiejskich poniemieckich cmentarzy w latach 60 - tych i 70 - tych XX wieku. Czy takie będzie kiedyś nas szanowanie.

Borów Polski - Zamek

Ruiny zamku w Borowie Polskim wznoszą się na wzgórzu, na terenie dawnego zespołu dworskiego, na północ od drogi prowadzącej przez wieś. W pobliżu zamku znajduje się kościół filialny pw. św. Klemensa, zbudowany – według tradycji – w 1414 roku.

Pierwsza wzmianka o miejscowości (Borov polonicali) pojawiła się w około 1220 roku w dokumentach biskupstwa wrocławskiego i dotyczyła dziesięcin płaconych na rzecz nowej parafii w pobliskich Solnikach. Powstanie gotyckiego zamku datuje się na przełom XIV i XV wieku. Wcześniej, w miejscu murowanego zamku znajdowała się niewielka drewniana budowla. Budowę siedziby przypisuje się Heinrichowi II Rechenberg, wymienionemu w dokumencie z 1391 r. Średniowieczny zamek był założony na rzucie prostokąta. W części zachodniej znajdował się trzykondygnacyjny dom nakryty wysokim dwuspadowym dachem, natomiast w części południowo-zachodniej – czworoboczny dziedziniec otoczony murem kurtynowym. Całość założenia otaczała fosa. Budowla została zmodernizowana w latach 1548-1550. Kapitalny remont przeprowadził Georg Rechenberg z Otynia. Tablica erekcyjna odnaleziona na terenie zamku, opisywana w książce Siedziby rycerskie w księstwie głogowskim wskazuje, iż modernizację przeprowadzono w dwóch etapach. W pierwszym – przebudowano zapewne dom gotycki i mury kurtynowe. W drugim – zniwelowano fosę przy wschodniej ścianie gotyckiej budowli, dostawiając do niej nowe skrzydło. Renesansowa budowla była czterokondygnacyjna. Do południowo-wschodniego narożnika została dostawiona czterokondygnacyjna, cylindryczna wieża. Budynek w 1649 roku został przejęty przez jezuitów czeskich. Zamek nie był użytkowany. Zniszczeniu uległo najpierw skrzydło średniowieczne, później całość założenia. Wzniesione przez jezuitów około 1700 roku nowe zabudowania folwarczne powstały być może częściowo przy użyciu materiału ze zniszczonej budowli. Około 1800 roku runęła renesansowa wieża. Borów Wieki wchodził w tym czasie w skład klucza dóbr otyńskich, które od 1787 roku znajdowały się w rękach księcia kurlandzkiego Piotra Birona, później hrabiego Karola von Madem, księżnej Doroty de Talleyrand-Pergord i jej syna Aleksandra Dino. W 1879 roku majątek zakupił minister Rudolf Friedenthal. W 2. poł. XIX wieku zachowana cześć renesansowa została zaadaptowana na spichlerz. Budowla została nakryta nowym dachem i otrzymała nowe stropy. Od końca lat 60. XX wieku, kiedy runął dach i stropy, budynek należący do gminy Nowe Miasteczko popada w ruinę. Zamek jest zachowany fragmentarycznie, zachowały się relikty murów gotyckich i założenia renesansowego. W latach 2001-2002 na terenie założenia przeprowadzono prace archeologiczne, w trakcie których cały teren oczyszczono i uporządkowano. Obecnie obiekt jest zaniedbany.

Kamila Helena Domagalska
Źródło:
"Zamki, dwory i pałace województwa lubuskiego"