Dolny Śląsk - dziedzictwo przeszłości utrwalone w zabytkach

Niederschlesien - die Erbschaft der Vergangenheit in Denkmälern verewigt

Lower Silesia - inheritance of the past in remains


 

Niedoradz - powiat nowosolski

vor 1945 Nittritz - Kreis Grünberg

 

NIEDORADZ
gm. Otyń

Nicceras, Nitraz (1376)
Nittaress (1476)
Nittritz (1635)
Nizina (1945)

Wieś Niedoradz należy do jednych z najstarszych w regionie. Początki osady sięgają prawdopodobnie XII wieku. W XIII stuleciu miała miejsce translokacja przestrzenna wsi i otrzymała ona układ owalnicy. Po lokowaniu pobliskiego Otynia, Niedoradz wszedł prawdopodobnie w skład jego dóbr. W 1376 r. wzmiankowano miejscowy kościół. W XV wieku wieś znajdowała się w kluczu dóbr otyńskich rodziny rycerskiej von Zabeltitz. W 1428 r. mieszkańcy wsi płacili czynsz na rzecz kościoła w Zielonej Górze. Znajdująca się na szlaku handlowym z Zielonej Góry do Otynia wieś korzystała zapewne ze swojego położenia. Niewykluczone, że już w średniowieczu znajdowała się tutaj karczma. Na początku XVI w. właścicielami Niedoradza byli von Rechenbergowie, sto lat później von Sprinzensteinowie. W okresie wojny trzydziestoletniej Niedoradz wielokrotnie zajmowały wojska protestanckie i katolickie. W 1638 r. wieś splądrował, pozostający na służbie cesarskiej, oddział Chorwatów. Miejscowa świątynia w latach 1555-1628 r. znajdowała się w rękach protestantów, później na krótko przejęli kościół katolicy, w latach 1634 - 1654 ponownie był protestancki. Dopiero po objęciu władzy nad Otyniem przez zakon jezuitów kościół przywrócono katolikom. Świątynia musiała być uszkodzona skoro jezuici zdecydowali się na budowę nowego kościoła, który wzniesiono w końcu XVII w. (p.w. św. Jakuba – obecnie filia parafii w Otyniu). Z inicjatywy jezuitów wzniesiono również zajazd ze stajnią na kilkanaście koni (1684 r.). W tym czasie w Niedoradzu większość mieszkańców stanowili Polacy. W 1673 r. klasztorne kroniki w Otyniu odnotowały zbrojny incydent z udziałem polskich chłopów z Niedoradza i Bobrownik. W 1700 r. Niedoradz zamieszkiwało 423 osób, w tym 193 katolików. W 1725 r. część zabudowań wsi strawił pożar – spłonęło 15 zagród i 10 stodół. Po likwidacji zakonu jezuitów w Otyniu, wieś przeszła w 1787 r. na własność księcia żagańsko-kurlandzkiego Piotra Birona, a potem księżnej Doroty de Talleyrand - Perigord i jej syna Aleksandra. W 1791 r. we wsi prócz kościoła z domem parafialnym wzmiankowano szkołę, folwark, 55 gospodarstw kmiecych, 7 zagrodniczych, 36 chałupniczych, gospodę, 3 wiatraki – razem 132 zabudowania i 785 mieszkańców. W 1803 r. katastrofalny pożar pochłonął niemalże całą miejscowość – spłonęło 60 domów, 34 stajnie, folwark i wieża kościoła. Po pożarze większość odbudowanych domostw była już murowana. Wzniesiono również nową karczmę - zajazd, która obsługiwała podróżujących szosą wrocławską (drogę wybudowano w I połowie XIX w.).
W 1845 r. Niedoradz liczył 1077 mieszkańców (56 ewangelików), 149 domów, wieś posiadała swoją szkołę katolicką (otwarta w 1818 r.), cegielnię, olejarnię, 3 wiatraki. Miejscowy folwark specjalizował się w hodowli bydła i trzody chlewnej. W II połowie XIX w. dokonano przebudowy kościoła, który przedłużono w kierunku zachodnim. W 1870 r. przez Niedoradz przeprowadzono linię kolejową relacji Nowa Sól – Zielona Góra. W pobliżu dworca kolejowego na pocz. XX w. powstał tartak. W 1879 r. Aleksander Dino, sprzedał majątek otyński pruskiemu ministrowi Rudolfowi Friedenthalowi. Po nim dobra znalazły się w rękach rodziny von Lancken - Wackenitz, w 1886 r. administratorem majątku była spółka Perseverantia. W okresie II wojny światowej na terenie Niedoradza zlokalizowano jenieckie komanda robocze Stalagu VIII C w Żaganiu. W końcu 1940 r. przewieziono tutaj jeńców francuskich (ok. 80 osób), którzy pracowali w miejscowych gospodarstwach rolnych. Od połowy 1942 r. w pobliżu dworca kolejowego funkcjonował obóz dla jeńców radzieckich (ok. 300) zatrudnianych w tartaku i przy konserwacji linii kolejowej. Oba obozy zlikwidowano w początkach lutego 1945 r. Po wojnie nastąpił rozwój wsi. W latach 70. w pobliżu wsi Państwowe Gospodarstwo Rolne w Otyniu wybudowało kompleks zabudowań fermy drobiu i 4 pracownicze budynki mieszkalne. Produkcję drobiu rozpoczęli również prywatni przedsiębiorcy, wznosząc własne zabudowania gospodarcze. Działalność kontynuował miejscowy tartak. W latach 90. XX w. powstał w Niedoradzu zakład przetwórstwa drzewnego (m.in. produkcja płyt wiórowych i laminatów). W tym samym czasie rozwinęła swoją działalność masarnia. Zmieniała się również zabudowa wsi, wybudowano szereg nowych domów mieszkalnych, w latach 1990 -1991 rozbudowano szkołę podstawową, zmodernizowano drogi (budowa wiaduktu nad linią kolejową relacji Nowa Sól - Zielona Góra), zmodernizowano remizę strażacką. W 2000 r. we wsi znajdowały się 72 gospodarstwa rolne (wraz z fermami drobiu), 6 punktów handlowych i 6 zakładów usługowo- produkcyjnych (m.in. tartak i zakład przetwórstwa drzewnego). W tym czasie Niedoradz zamieszkiwało 1445 osób.

Tekst za zgodą wydawcy z publikacji: Tomasz Andrzejewski, Miejscowości powiatu nowosolskiego. Rys historyczny, Nowa Sól 2004.


       

Kościół p.w. św. Jakuba w Niedoradzu.


           

Całkowicie zniszczony cmentarz niemieckich mieszkańców miejscowości oraz droga prowadząca do dawnej jak i obecnej nekropolii.


       

Dworzec kolejowy w Niedoradzu oraz Zespół Szkół im. Henryka Sienkiewicza.


       

Pozostałość dawnego majątku w Niedoradzu.


 

Archiwalne widokówki i zdjęcia

Historische Ansichtskarten und Fotos

               


Śląsk - Dolny Śląsk - Schlesien - Niederschlesien - Silesia - Zabytki Dolnego Śląska

Będę wdzięczny za wszelkie informacje o historii miejscowości, ciekawych miejscach oraz za skany archiwalnych widokówek lub zdjęć.

Wenn Sie weitere Bilder oder Ortsbeschreibungen zu dem oben gezeigten Ort haben sollten, wäre ich Ihnen über eine Kopie oder einen Scan sehr dankbar.

Tomasz  Mietlicki    e-mail  -  itkkm@o2.pl