Dolny Śląsk - dziedzictwo przeszłości utrwalone w zabytkach

Niederschlesien - die Erbschaft der Vergangenheit in Denkmälern verewigt

Lower Silesia - inheritance of the past in remains


 

Popęszyce - powiat nowosolski

vor 1945 Poppschütz (Ober - Mittel - Nieder) - Kreis Freystadt

 

POPĘSZYCE
gm. Nowe Miasteczko

Popassiz (1295)
Popsczicz (1376)
Popschütz (1791)
Poppschütz, Ober -, Mittel -, Nieder- (1937)
Popczyce, Popszyce (1945 - 48)

Potwierdzone ślady osadnictwa w okolicach obecnej wsi Popęszyce sięgają początków naszej ery. W 1875 r. w pobliżu wsi odkryto wczesnośredniowieczne grodzisko. Prowadzone na przełomie XIX i XX wieku badania (kontynuowano je także po 1945 r.) wykazały fazy użytkowania grodu w VII i VIII stuleciu oraz w początkach IX wieku. Schyłek funkcjonowania grodu przypadł prawdopodobnie na koniec IX w.
Powstanie wsi Popęszyce datuje się na początek XIII wieku. Pierwszym wzmiankowanym w 1295 r. właścicielem wsi był Petrus de Popasicz, którego uważa się za protoplastę znanego później rodu rycerskiego Poppschütz – w 1331 r. jako właściciela wymienia się Bronischa von Pobsicz. W 1376 r. pojawiły się wzmianki o miejscowym kościele, wzniesiono go już XIII w. w górnej części wsi. Gotycki kościół p.w. św. Michała wielokrotnie przebudowywano, m.in. w XV w. (z tego okresu pochodzi tryptyk z pracowni tzw. Mistrza z Gościszowic) i w XVI w. Ostateczny kształt otrzymał kościół ok. 1850 r., kiedy nadbudowano wieżę. W XVI w. kościół znajdował się przejściowo w rękach protestantów. Prawdopodobnie w XIV w. wyodrębniły się w Popęszyczach dwa, a później trzeci majątek rycerski (dolny, środkowy i górny). Podział wsi utrzymał się do 1945 r. W latach 70. i 80. wzniesiono we wsi kilka nowych zabudowań mieszkalnych i gospodarczych. W 2002 r. w Popęszycach zamieszkiwało 418 osób, funkcjonował zakład produkcji rolnej i 40 gospodarstw rolnych.


Popęszyce Górne

Pierwotnie najstarsza część wsi należała do rodziny von Poppschűtz, prawdopodobnie znajdowała się tam murowana siedziba. Wiadomo, że rodzina ta toczyła wieloletni spór o prawo połowu ryb w miejscowym stawie z właścicielami drugiego majątku – von Tuchilsdorffami (trudno określić czy swoje dobra mieli w części środkowej czy dolnej).
Wielowiekowa obecność Poppschűtzów kończy się prawdopodobnie wraz ze śmiercią Bartscha w 1568 r. Niewykluczone, że posiadłość znajdowała się jeszcze w rękach jego żony Małgorzaty, zmarłej w 1583 r. (świadczy o tym zachowany nagrobek w miejscowym kościele). W 1591 r. Popęszyce zakupił Otto von Zeidlitz (prawdopodobnie wraz z częścią środkową), jego następcą był syn Hans. Po jego śmierci majątek podzielono – syn Ferdinad Siegmund otrzymał Popęszyce Górne, natomiast córka Anna Dorotha odziedziczyła Popęszyce Środkowe. W 1693 r. górny majątek zakupiła rodzina von Knobelsdorff. W końcu XVIII w. Knobelsdorffowie wznieśli w swojej części klasycystyczny dwór, który zastąpił zapewne wcześniejszą siedzibę. W tym czasie w tej części wsi wzmiankowano folwark, posiadłość parafialną, 2 młyny wodne (pierwsze wzmianki o młynie wodnym pochodzą z 1679 r.) i 108 mieszkańców. W 1826 r. w posiadanie dóbr w Popęszycach Górnych wszedł porucznik Karl Beniamin Bräuer. W 1845 r. majątek ziemski składał się z dworu, folwarku, 14 domów, 2 młynów wodnych, wiatraka i gorzelni, zamieszkiwało 120 osób. W 1868 r. majątkiem zarządzała rodzina Zippel. Począwszy od połowy lat 70. XIX w. posiadłość należała do Luizy Pauliny Knoch. Około 1930 r. folwark zakupił Joachim Burchardt. Po II wojnie światowej w folwarku funkcjonowało Państwowe Gospodarstwo Rolne, później w zabudowaniach mieściła się Stacja Hodowli Roślin Zielonogórskiego Przedsiębiorstwa Hodowli Roślin i Nasiennictwa. Dwór nie zachował się, zdewastowaną budowlę rozebrano w końcu lat 70. XX w.

Archiwalna fotografia pałacu w Popęszycach Górnych ze zbiorów Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Zielonej Górze.

       

Obecny widok nikłych pozostałości pałacu.


Popęszyce Środkowe

Z tą częścią wsi związani są prawdopodobnie wymieniani w II połowie XIV w. bracia Wirsing, którzy w 1399 r. sprzedali swoje dobra Hansowi v. Tauchsdorff. Związki rodziny Tauchsdorff z Popęszycami Środkowymi ustały na początku XVI w., w tym czasie (1506 r.) folwark przeszedł na własność Hansa i Nickela v. Rechenbergów, których potomkowie władali majątkiem do 1598 r. W końcu XVI w. Popęszyce Środkowe przejęła rodzina Zeidlitzów. Sto lat później Popęszyce Środkowe znalazły się w rękach rodziny von Lüttwitz z Popęszyc Dolnych – prawdopodobnie na skutek koligacji rodzinnych. U schyłku XVIII stulecia wzmiankowano we wsi folwark, szkołę, 2 młyny wodne i 142 mieszkańców. Na początku XIX w. doszło do podziału majątków Lüttwitzów. W poł. XIX w. Popęszyce Środkowe należały do majora von Berge – majątek składał się z pałacu (obiekt nie zachował się), folwarku, 30 domów, dwóch młynów wodnych, gorzelni i kuźni – wieś zamieszkiwało 200 osób (1844 r.). Od 1843 r. we wsi funkcjonowała szkoła. Po 1868 r. folwark należał do Juliusa Neumanna, a ostatnim właścicielem był Benno v. Heynitz (do 1945 r.). W 1892 r. w tej części wsi wzniesiono stację kolejową linii relacji Nowa Sól – Niegosławice. Połączenie kolejowe funkcjonowało do początków lat 90. XX w. Po 1945 r. folwark włączono w skład Państwowego Gospodarstwa Rolnego.

               

Tyle pozostało po pałacu w Popęszycach Środkowych widocznym na ostatnim zdjęciu.


Popęszyce Dolne

Określenie czasu wyodrębnienia się tej części wsi trudne, prawdopodobnie miało to miejsce już w połowie XV stulecia. W tym czasie w dokumentach dotyczących sporu o popęszycki staw pojawił się Kaspar Loptitcz (von Lüttwitz). W 1534 r. wymienia się braci Georga i Siegmunda Lűttwitzów z Popęszyc, których własność musiała się znajdować w części dolnej wsi. W posiadaniu rodziny majątek znajdował się nieprzerwanie do początków XIX w. Na początku XVIII w. właścicielem rozległych dóbr, m.in. Długiego, Szyby, Książa Śląskiego i Starego Żabna był Balthasar Friedrich. W końcu XVIII w. wzmiankowana jest w tej części wsi siedziba pańska, folwark, młyn wody i wiatrowy i 162 mieszkańców. W 1804 r. posiadłość przeszła na własność Josepha Ottona von Stosch, a następnie majora von Reven. W 1843 r. posiadłość składającą się z pałacu, folwarku, gorzelni i browaru zakupił Eugeniusz Antast. W tym czasie we wsi znajdowało się 30 domów, młyn wodny, wiatrak i kuźnia – 249 mieszkańców. W 2 połowie stulecia miała miejsce przebudowa dworu oraz budowa nowych zabudowań folwarcznych. Inwestycje te przypisuje się Heinrichowi Bräuerowi, który w latach 1862-1876 był właścicielem majątku. Następnie dobra przejęła rodzina von Schönborn, która związana była z Popęszycami Dolnymi do roku 1910. Ostatnimi właścicielami dóbr byli Fritz i Frida von Schäpe. Po II wojnie światowej w folwarku utworzono Państwowe Gospodarstwo Rolne. We dworze znajdowała się administracja kombinatu rolnego. W latach 80. XX w. obiekt poddano remontowi. Obecnie administratorem dworu jest Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa.

Pałac w Popęszycach Dolnych obecnie.

Tekst za zgodą wydawcy z publikacji: Tomasz Andrzejewski, Miejscowości powiatu nowosolskiego. Rys historyczny, Nowa Sól 2004.


Kościół p.w. św. Michała został wzniesiony w XIII wieku, pierwotnie w stylu gotyckim. Wielokrotnie przebudowywany, ostatni raz w 1850 roku. Murowany z kamienia polnego i cegły z drewnianą wieżyczką. Zachowane renesansowe płyty nagrobne rodziny von Poppschütz posiadaczy miejscowości w XV i XVI wieku.

   


   

Nieczynny budynek dworca kolejowego w Popęszycach oraz wjazd do miejscowości od strony Mycielina - miejsce dawnego przystanku kolejowego.



                   

Kościół p.w. św. Michała, budynek byłego dworca kolejowego, pałac w dawnych Popęszycach Dolnych, zabudowa gospodarcza w byłym majątku oraz stara szkoła.

Autor fotografii Eckhard Huth z Drezna.



 

Archiwalne widokówki i zdjęcia

Historische Ansichtskarten und Fotos

       


Popęszyce - Dwór

Zespół folwarczny usytuowany jest na początku wsi, po zachodniej stronie drogi prowadzącej z Nowego Miasteczka. Przy drodze znajdują się budynki gospodarcze. Dwór posadowiony jest na niewielkim wzniesieniu, górującym ponad prostokątnym podwórzem gospodarczym, które zamyka od strony zachodniej. Pomiędzy zabudowaniami gospodarczymi niegdyś znajdował się staw. Dwór otoczony był niewielkim ogrodem, po którym pozostały nieliczne drzewa. Teren dawnego ogrodu służy obecnie jako parking. Od 1992 roku w dworze mieści się siedziba Gospodarstwa Nadzoru i Administrowania Zasobem w Popęszycach, zaś zabudowa gospodarcza przeszła w 1999 roku na własność prywatną.

Wieś Popęszyce, do roku 1945, składała się z trzech oddzielnych majątków: Górnego, Środkowego i Dolnego. Dwór w Popęszycach Dolnych powstał pod koniec XVIII wieku. Właścicielem i fundatorem dworu był nieznany z imienia von Lüttwitz. W latach 1804-805 Popęszyce Dolne stanowiły własność Josepha Ottona von Stosch, następnie przeszły w ręce majora von Raven, który w 1843 roku sprzedał majątek Eugeniuszowi Antast. Od roku 1862 przez 14 lat właścicielem dóbr był Heinrich Bräuer. Dokonał on przebudowy wnętrza dworu, zmiany elewacji oraz wzniósł zabudowania gospodarcze. Do roku 1910 Popęszyce Dolne były w posiadaniu rodziny Schönborn, a następnie rodziny Schäpe. Fritz Schäpe rozbudował dwór o zachodnią przybudówkę.

Dwór założony jest na planie prostokąta o wymiarach 24 x 15 m z prostokątną przybudówką przylegającą do północnej partii tylnej elewacji. Jest to budowla dwukondygnacyjna z mansardowym dachem, przybudówka kryta dachem jednospadowym. Od strony północnej i południowej w dachu występują po dwie wystawki. Budynek w części południowo-wschodniej jest podpiwniczony, znajdują się tam trzy przesklepione kolebkowo pomieszczenia. Są to zapewne pozostałości wcześniejszej budowli.

Dziewiecioosiowa fasada posiada zaakcentowane trzy środkowe osie, które ujęte są pilastrami przebiegającymi przez całą wysokość elewacji. W partii przyziemia otwory okienne i drzwiowy wieńczy profilowany gzyms. W środkowej części drugiej kondygnacji, są umieszczone blisko siebie trzy otwory okienne ujęte pilastrami. Pod tymi trzema oknami znajdują się prostokątne płyciny z dekoracją w formie krzyżujących się listew spiętych pośrodku rozetką. W partii dachowej znajduje się trójkątny naczółek z trzema oknami, z których środkowe jest nieco wyższe. Wejście do budynku poprzedza niewielki taras ze współczesną, kutą balustradą, na który prowadzą z obu stron jednobiegowe schody. Główne drzwi wejściowe są drewniane, dwuskrzydłowe.

Dekoracja wszystkich elewacji dworu ogranicza się do zaakcentowania partii niewysokiego cokołu, wyrównującego różnicę poziomu gruntu, gzymsu międzykondygnacyjnego i koronującego oraz prostych opasek i parapetów okiennych. Naroża obiektu zdobią szerokie lizeny, które występują także pośrodku dolnej kondygnacji elewacji południowej oraz górnej kondygnacji elewacji północnej. W XIX wieku, najprawdopodobniej w latach 60., dwór został przebudowany. Przekształcono układ wnętrza oraz powiększono otwory okienne, zgodnie z duchem klasycyzmu.

Układ przyziemia dworu jest trójdzielny. Po stronie południowej, dwutraktowej znajdują się dwa duże pomieszczenia. Część środkowa ma charakter komunikacyjny. W pomieszczeniu frontowym usytuowana jest szeroka, dwubiegowa, drewniana klatka schodowa. Za hallem znajdują się mniejsze pomieszczenia oraz korytarz prowadzący do wyjścia tylnego. Pomieszczenia płożone w trzytraktowej partii północnej połączone są amfiladowo. W celu uzyskania lepszej komunikacji w części północnej dodano wąski korytarz. W 1922 roku dobudowano przybudówkę, do której przeniesiono kuchnię. Wprowadzono zmiany w pomieszczeniach przyległych do niej. Z tego czasu pochodzi część wewnętrznej stolarki drzwiowej, boazeria oraz drewniana balustrada schodów. We frontowych pomieszczeniach przyziemia i w jednym z pokoi południowej partii piętra zachowała się dekoracja sztukatorska sufitów, pochodząca z czasów budowy dworu. Są to plafony złożone z profilowanych listew.

Od roku 1945 dobra popęszyckie przeszły na własność państwa. W 1950 roku dwór w Popęszycach zagospodarowało PGR – znalazły się w nim pomieszczenia administracyjno biurowe, zaś w latach 70. XX wieku mieściła się tutaj siedziba Stacji Hodowli Roślin. W 1987 roku przeprowadzono gruntowny remont elewacji dworu oraz jego wnętrza. Uzupełniono wówczas ubytki murów, położono nowe tynki, przełożono pokrycie dachowe, które wymieniono w 2005 roku oraz oczyszczono stolarkę okienną i drzwiową. W 2006 roku wymieniono stolarkę okienną, odwzorowując historyczne podziały. Okna posiadają profilowane ślemię i kanelowany słupek z ozdobną głowicą.

Mirosława Kochańska
Źródło:
"Zamki, dwory i pałace województwa lubuskiego"


Śląsk - Dolny Śląsk - Schlesien - Niederschlesien - Silesia - Zabytki Dolnego Śląska

Będę wdzięczny za wszelkie informacje o historii miejscowości, ciekawych miejscach oraz za skany archiwalnych widokówek lub zdjęć.

Wenn Sie weitere Bilder oder Ortsbeschreibungen zu dem oben gezeigten Ort haben sollten, wäre ich Ihnen über eine Kopie oder einen Scan sehr dankbar.

Tomasz  Mietlicki    e-mail  -  itkkm@o2.pl