Bojadła - powiat zielonogórski

vor 1945 Boyadel - Kreis Grünberg

Zdjęcia pamiątkowego medalu udostępnił Baron von Streit.

Bojadła - Pałac

Pałac położony we wschodniej części wsi, po lewej stronie drogi prowadzącej do miejsco­wości Bełcze, stanowi główny element przestrzenny założenia folwarczno-parkowego. Usy­tuowany pośrodku dziedzińca, od wschodu i zachodu otoczony jest dawną, częściowo za­chowaną zabudową folwarczną, od południa ogrodzeniem i budynkami kordegard oraz parkiem położonym za drogą. Budynek od 1985 roku pozostaje nieużytkowany.

W 1707 roku, po ponad 150 letnim okresie gospodarowania miejscowymi dobrami z położonej w Konotpie siedziby rodowej, Adam von Kottwitz rozpoczął budowę pierwszego pałacu w Bojadłach (niem. Boyadel). Równolegle prowadzone były prace przy rozplanowaniu i założeniu ozdobnego ogrodu wraz z oranżerią i zwierzyńcem, sytuowanego od południowej strony na osi widokowej pałacu. W trakcie prowadzonych działań, w roku 1720 umarł bezpotomnie inicjator budowy. Jeszcze przed jego śmiercią, cesarz Karol VI nadał właścicielom majątku w Konotopie, Bojadłach i Studzieńcu – Zygmuntowi, Adamowi i Dawidowi Henrykowi von Kottwiz oraz ich potomkom, prawo do używania tytułu barona. Majątek po Adamie von Kottwitz wraz z trwającymi robotami objął starszy brat Dawid Henryk. Budowa została ukończona 1731 roku. Tego samego roku budynek został częściowo zniszczony w wyniku pożaru. W latach 1734-1735 Dawid Henryk von Kottwitz odbudował rezydencję. Powstało nowe założenie przestrzenne ukształtowane w panującym wówczas stylu baroku. Do frontowej strony pałacu przylegał honorowy dziedziniec zało­żony na planie prostokąta, otoczony zabudowaniami gospodarczymi. Wjazd na teren rezydencji prowadził przez bramę osadzoną w murowanych filarach, zwieńczonych wazonami. Po obu stronach ogrodzenia wybudowano dwa pawilony z wieżami. Na jednej z wież umieszczono zegar słoneczny, na drugiej mechaniczny.

Podczas wojny siedmioletniej, w okresie od lata 1759 roku do jesieni 1760 roku pałac był plądrowany przez wojska rosyjskie. W 1765 roku dobra odziedziczył po ojcu Rudolf Gotthard von Kottwitz, który kilka miesięcy później umarł bezpotomnie. Sukcesorem Bojadeł został jego brat Adam Melchior von Kottwitz, który władał majątkiem do 1777 roku. Kolejnym właścicielem posiadłości był jego syn – baron Adam Rudolf Karl, zawiadując nią do 1811 roku. W 1812 roku w pałacu wybuchł pożar, w wyniku którego zniszczeniu uległo rodzinne archiwum. W XIX wieku, na tarasie przy zachodnim skrzydle postawiono przeszkloną werandę o lekkiej, stalowej konstrukcji.

Do 1904 roku pałac pozostawał w rękach rodziny von Kottwitz, której kolejnymi repre­zentantami byli Alexander (1812-1854), Leopold (1854-1902) – ostatni przedstawiciel w linii męskiej i córka Leopolda – Ewa von Bassewitz-Levetzow (1902-1904). W 1904 roku spadkobierczyni sprzedała ponad trzystuletnie dziedzictwo von Kottwizów za 1 900 000 marek generałowi Reinhardowi von Scheffer z Berlina. Nowy właściciel przeprowadził remont zaniedbanego pałacu, likwidując m.in. przeszkloną werandę z tarasu, odnowił elewacje i urządził na nowo wnętrza rezydencji. W pierwszej połowie lat 20. XX wieku dobra objął Adolf baron von Scheffer, który pozostawał ich właścicielem do 1945 roku.

Pałac zbudowany w latach 30. XVIII wieku zachował do dzisiaj swój pierwot­ny kształt i formę oraz częściowo wystrój elewacji. Budynek jest murowany, dwukondygnacyjny, podpiwniczony tylko w centralnej części. Wzniesiony na planie podkowy z centralnie umieszczonym ryzalitem od strony frontowej. Taras usytuowany od frontu, wydzielono tralkową balustradą w linii skrzydeł, przerwaną schodami na osi wejścia głównego. Bryła rozczłonkowana, złożona jest z czterech segmentów. Środkową partię nakryto wysokim dachem czterospadowym, skrzydła boczne trzyspadowymi. Elewacje tynkowane gładko, horyzontalnie przedzielone zostały gzymsami kordonowymi i wieńczącymi. Symetrycznie rozstawione otwory ujęte są w opaski. Fasada, a częściowo również elewacje boczne, mają bogatą rokokową dekorację rzeźbiarską z motywami muszli, owoców i girland. Wyjątkowość fasady podkreśla ozdobne opracowanie ryzalitu, uwydatnione szczególnie w trójkątnym tympanonie wypełnionym kartuszem z napisem „David Heinrich Freiherr von Kottwiz 1934” i panopliami. W przyziemiu znajduje się portal ujęty pilastrami zwieńczonymi jońskimi głowicami. Głowice podtrzymują belkowanie ze zwieńczeniem w formie esownic. Wewnątrz częściowo zachowało się wyposażenie – kominki, stolarka drzwiowa, balustrada schodów.

Po zakończeniu działań wojennych pałac przeszedł na własność Skarbu Państwa. W latach 50. XX wieku w budynku mieścił się ośrodek zdrowia, a na przełomie lat 50. i 60. XX wieku szkoła podstawowa. W 1967 roku przeprowadzono remont budynku, przystosowując go do funkcji ośrodka kolonijnego. W trakcie adaptacji wprowadzono nowe podziały wnętrz, wykonano nowe instalacje, sanitariaty, zaplecze kuchenne i kotłownię. W la­tach 1982-1985 przeprowadzono remont instalacji i naprawę dachu z opierzenia­mi. Kolejny remont – samowolny – rozpoczęto w 1988 roku. Skuto wówczas tynki z fasady wraz z częścią detalu architektonicznego na wysokości parteru, aż do gzymsu międzykondygnacyjnego. Rok później wymieniona została stolarka okienna. W latach 1993-1995 z pałacu skradziono barokowe drzwi wewnętrzne i herb z kominka. W drugiej połowie lat 90. XX wieku obiekt nabyła warszawska spółka. Zimą 2000 roku, wskutek nieszczelności pokrycia dachowego i zawilgocenia drewnianych elementów konstrukcji, zarwaniu uległa część stropów rozpiętych nad górną kondygnacją budynku. W 2006 roku nastąpiła zmiana właściciela, który przystąpił do prac projektowych. Daje to nadzieję rozpoczęcia remontu w najbliższym czasie.

Małgorzata Lisiecka
Źródło:
"Zamki, dwory i pałace województwa lubuskiego"

Bojadła - kościół pw. św. Teresy od Dzieciątka Jezus

Kościół pw. św. Teresy od Dzieciątka Jezus w Bojadłach, gm. Bojadła, pow. zielonogórski

Bojadła, położone około 23 km od Zielonej Góry, założone zostały w średniowieczu, jako ulicówka, przekształcona z czasem w wielodrożnicę. Zdecydowaną dominantę przestrzenną wsi stanowi zespół pałacowo-parkowy, usytuowany w północno-wschodniej części wsi. W jego pobliżu wznosi się kościół położony tuż przy rozwidleniu dróg prowadzących w kierunku cmentarza i lasu. Teren przykościelny otoczony został współczesnym betonowym ogrodzeniem, ale jedno z wejść do kościoła prowadzi bezpośrednio z ulicy. W pobliżu kościoła, po stronie południowej, zachowała się XVIII-wieczna plebania.

Pierwsza wzmianka o Bojadłach pochodzi z 1291 r., kiedy to, jako właściciel miejscowości, w źródłach wymieniony zostaje Fritz von Löben. Następnie tutejsze dobra ziemskie przechodzą w ręce rodziny Zabel (lub Zabelitz) zarządzającej Otyniem, Klenicą i Konotopem. Pod koniec XVI w., w roku 1579, Bojadła otrzymuje, prawdopodobnie drogą spadku, Wolf von Dyhrn. W roku 1688 wieś przechodzi w ręce Kottwitzów. W latach 1757-1758, z fundacji Adama Heinricha Kottwitza, w Bojadłach zostaje wzniesiony kościół. Według przekazów źródłowych świątynia służyła wówczas nie tylko ewangelikom. Prawdopodobnie mogli w niej odprawiać msze także katolicy a kazania miały być wygłaszane również w języku polskim. W XIX w. przeprowadzono remont kościoła, wprowadzając między innymi klasycystyczny hełm wieży w kształcie obelisku. Prawdopodobnie wcześniej wieża została zwieńczona – znanym między innymi z rysunków Wernera – hełmem cebulastym, zmienionym w początkach XX w. Na koniec XIX wieku należy natomiast datować wprowadzenie odeskowania wieży kościelnej.

Kościół w Bojadłach wzniesiony został na planie wydłużonego ośmioboku z zakrystią od strony wschodniej oraz kruchtami od południa i północy. Dodatkowo od strony zachodniej wprowadzono wieżę. Główna bryła nawy nakryta została dachem wielospadowym, dobudówki dachami dwuspadowymi a zakrystia trójspadowym. Przysadzista wieża z niskim trójspadowym dachem i wysokim tamburem zwieńczona jest klasycystycznym kopulastym hełmem zakończonym formą obeliskowej sterczyny. Elewacje kościoła, wzniesione na wysokiej odsadzce, artykułowane są układem słupów połączonych ryglami, wydzielającymi pola w postaci leżących prostokątów. W narożach ścian wprowadzono dodatkowo po dwa zastrzały. Dwukondygnacyjne elewacje kościoła wzbogacone zostały regularnie wprowadzonymi otworami okiennymi – w kondygnacji niższej prostokątnymi, zbliżonymi do kwadratu, w kondygnacji wyższej prostokątnymi, zamkniętymi łukiem odcinkowym. W ścianach głównych dobudówek wprowadzono analogiczny układ otworów okiennych, ściany boczne pozostawiono jako pełne. Wszystkie elewacje świątyni, łącznie z pierwszą kondygnacją wieży, zwieńczono profilowanym gzymsem. Pierwsza kondygnacja elewacji wieży rozwiązana została podobnie do elewacji kościoła, z prosto zamkniętym otworem wejściowym. Wyższa, tamburowa kondygnacja wieży, pierwotnie zapewne konstrukcji szkieletowej, odeskowana została w XIX w. Wejścia do świątyni zakomponowano w przyziemiu wieży od strony zachodniej oraz w kruchtach. Drzwi, być może pierwotnie o prostym wykroju, obecnie zamknięte są łukiem pełnym.

Salowe wnętrze kościoła bez wyodrębnionego prezbiterium, za pomocą ośmiu słupów, zostało podzielone na trzy nawy. Słupy pełnią także rolę konstrukcji empor zakomponowanych w kształt litery U i obiegających wnętrze świątyni od strony południowej, zachodniej i północnej. Zachodnia empora organowa ma wybrzuszenie do wnętrza wsparte na dodatkowych słupach. Prezbiterium wydzielone zostało wewnętrznie przez lekkie podwyższenie wschodniej partii zarysowanej balustradą. Przy ścianie wschodniej usytuowano barokowy ołtarz. Ściany oraz filary świątyni wtórnie pokryto drewnianą boazerią sosnową wykonaną do wysokości empor. Charakter wtórny ma również wprowadzona między ścianą wschodnią a pierwszym filarem od strony południowej, ścianka z niszami. Całość wnętrza nakryto trzema odrębnymi dla każdej z naw, pozornymi sklepieniami kolebkowymi o dekoracji kasetonowej. We wnętrzu kościoła, poza pochodzącym z pierwotnego wyposażenia ołtarzem, na uwagę zasługuje barokowa balustrada oraz rokokowe epitafium znajdujące się w strefie prezbiterialnej. Powojenne losy kościoła nie zostały dokładnie udokumentowane. W roku 1961 przeprowadzono remont, którego zakresu nie znamy. Adnotacje na karcie obiektu wskazują, że w roku 1964 kościół znajdował się w dobrym stanie. Wiemy, iż wówczas kościół posiadał zróżnicowane pokrycie dachu. Z dawnych fotografii można wywnioskować, że eternit położony był na nawie głównej i kruchtach, gont na części wieżowej świątyni, natomiast dachówka na zakrystii. Wymiana pokrycia dachowego na blachę nastąpiła w 1985 r. Wówczas też częściowo wymieniono podłogi i drzwi oraz wprowadzono boazerię we wnętrzu. W roku 1998 przeprowadzono remont elewacji.

M. Szymańska-Dereń
Źródło:
Kościoły zrębowe i szkieletowe województwa lubuskiego

Tomasz  Mietlicki    e-mail  -  itkkm@o2.pl