Z Glogopedia - Internetowa Encyklopedia Ziemi Głogowskiej

„Madonna Głogowska” Cranacha

Do czasów ostatniej wojny w kolegiacie głogowskiej znajdował się bardzo cenny obraz Madonny z Dzieciątkiem pędzla Łukasza Cranacha Starszego (1472-1533), jednego z mistrzów renesansu niemieckiego. W literaturze opisywany jest najczęściej jako „Madonna Głogowska”- z uwagi na swe trwały związki z kolegiatą w Głogowie. Obraz formatu 43 x 33 cm namalowany został w 1518 r. na desce lipowej i sygnowany charakterystycznym dla Cranacha znakiem „skrzydlatego smoka”. Posiadał oryginalną gotycką ramę z drewna lipowego, kunsztownie profilowaną i złoconą, zdobioną czternastoma srebrnymi rozetami, emaliowanym herbem fundatora oraz kapsułą z napisem – częściowo zatartym - i datą 1555, prawdopodobnie rokiem nabycia dzieła. Fundatorem obrazu był Joachim von Liedlau, ówczesny proboszcz kolegiaty.

Obraz przedstawia Matkę Boską trzymającą Dzieciątko Jezus, wpisaną w schemat kompozycji trójkątnej i umieszczoną na bogatym w szczegóły tle krajobrazowym. Postać Marii, aczkolwiek dość statyczna, sprawia wrażenie pełnej wdzięku; jej głowa skłania się ku Dzieciątku, a twarz o łagodnych rysach zastyga w półuśmiechu. Wspaniałe włosy opadają bujnymi lokami na czerwony, kunsztownie udrapowany płaszcz. W odróżnieniu od Madonny, postać dziecka odznacza się żywym ruchem. Uniesiona lewa rączka podająca matce jabłko stanowi centralny element kompozycji.

Bliższą partię tła tworzy krajobraz naturalny: bujna roślinność i drzewa – symboliczna zieleń życia. W dalszych partiach przeważają cechy krajobrazu kulturowego: malowniczy zamek na wysokiej skale – oznaka świata feudalnego, miejskie i wiejskie zabudowania, jezioro z łodzią żaglową – fragmenty ówczesnej rzeczywistości. Poprzez odległe góry pejzaż przechodzi w szeroką, urozmaiconą chmurami płaszczyznę nieba.

Analiza treści obrazu wskazuje na wyraźniejsze, w porównaniu np. z wrocławską „Madonną pod jodłami”, przezwyciężenie tradycji gotyckiej na korzyść nowego, renesansowego sposobu przedstawiania. W obrazie głogowskim tonacja jest wyraźnie jaśniejsza i bardziej świetlista. Postacie Matki Boskiej i Dzieciątka, pozbawione atrybutów świętości, przedstawione w bardziej naturalnych pozach, wyrażają sobą ciepło zwyczajnego macierzyństwa. Przyczyniają się do tego również treści zawarte w tle, będące zapisem przemian świeckiej rzeczywistości. Osobne zagadnienie stanowią wojenne i powojenne losy obrazu. W relacji ks. Heinricha Wernera, ostatniego niemieckiego proboszcza kolegiaty: „Madonna Łukasza Cranacha została już w 1943 r. wywieziona dla bezpieczeństwa do Henrykowa, a stamtąd do Lądka, gdzie ostatecznie wpadła w ręce Rosjan w sierpniu 1945”. Bardziej szczegółowe i różniące się datami, jest oświadczenie Kurta Engelberta, niemieckiego kustosza archiwum biskupiego we Wrocławiu. Według niego obraz został 4 VI 1945 zarekwirowany proboszczowi parafii w Lądku Zdroju przez majora Mossewa, na podstawie upoważnienia wydanego mu przez miejscową komendanturę radziecką. Od tego momentu uznawano go zaginiony. Po wojnie funkcjonowało szereg domysłów na temat miejsca jego przechowywania. Po r. 2000 fotografia dzieła pojawiła się na stronie internetowej zasobów Muzeum Puszkina w Moskwie (Sąd Konstytucyjny Federacji Rosyjskiej w 1999 r. ustanowił obowiązek ujawnienia pełnego wykazu dzieł sztuki, książek i archiwaliów, przejętych na terenie Niemiec przez Armię Czerwoną). Władze i gremia społeczne Głogowa podjęły, za pośrednictwem przedstawicieli Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, starania mające nakłonić stronę rosyjską do zwrotu obrazu.

Literatura:
J. Blaschke, Geschichte der Stadt Glogau und des Glogauer Landes, Glogau 1913;
C. Müller, Das Glogauer Marienbild von Lucas Cranach [w:] Glogau im Wandel der ZeitenGłogów poprzez wieki, Würzburg 1992; J. i A. Sadowscy, Kolegiata w Głogowie, Głogów 1987.

Antoni Bok [EZG z. 13, 1994 - „Madonna Głogowska” Cranacha], 2008