Z Glogopedia - Internetowa Encyklopedia Ziemi Głogowskiej

Gryphius Andreas

Czołowy twórca dramatu niemieckiego XVII w., poeta liryczny, polihistor i prawnik, syndyk stanów księstwa głogowskiego.

Andreas Gryphius (właściwie: Greif) urodził się 2 X1 1616 w Głogowie. Pobierał nauki w Głogowie, Wschowie, Gdańsku i na uniwersytecie w Lejdzie, gdzie później wykładał (1639-1643). W latach 1643-1647 podróżował po Europie. W latach 1648-1650 mieszkał we Wschowie, gdzie zawarł związek małżeński z Rosiną Deutschländer. Od r. 1650 mieszkał w Głogowie i aż do śmierci piastował stanowisko syndyka stanów księstwa głogowskiego. Położył liczne zasługi dla miasta i księstwa. Zebrał i opracował, z pomocą prawnika Jonasza Scultetusa, zbiór przywilejów księstwa głogowskiego od l490 r. Glogauisches Fürstenthumbs Landes Privilegia, wyd. w Lesznie w 1653 r.). Zmarł 16 VII 1664 w rodzinnym mieście, podczas posiedzenia rady miejskiej. Literackie dzieło Gryphiusa obejmuje tragedie o tematyce martyrologicznej, pierwszy niemiecki dramat mieszczański Cardenio i Celinde, podwójną komedię Verliebtes Gespenst i Geliebte Dornrose – ta druga napisana językiem gwarowym - oraz liczne sonety, ody i wiersze okolicznościowe. Napisał także śpiewogrę Piastus, opartą na motywach mitycznych początków dynastii piastowskiej, której był admiratorem. Gryphius znał język polski. Tłumaczył między innymi łacińskie wiersze M. K. Sarbiewskiego. Ciężkie przeżycia osobiste i szalejąca wojna trzydziestoletnia przyczyniły się w głównym stopniu do wytworzenia się u Gryphiusa, oprócz głębokiej religijności, pesymistycznego poglądu na świat i kondycję człowieka. W jego tragediach zmienności ludzkiego losu przeciwstawiona zostaje niewzruszona postawa stoicko-chrześcijańska głównych protagonistów. Powstałe w późniejszych latach życia Gryphiusa komedie ujawniają szerszą skalę talentu. Obecnie najbardziej ceniona jest twórczość poetycka Gryphiusa; uważa się go za najwybitniejszego reprezentanta tzw. śląskiej szkoły barokowej, sonety zaliczane są do wybitnych osiągnięć literatury niemieckojęzycznej. Literatura: Wydanie zbiorowe dzieł: Andreas Gryphius Gesamtausgabe der deutschsprachigen Werke in zehn Bänden, Hrsg. von Marian Szyrocki und Hugh Powell, Tübingen 1963. Opracowania: A. Bok, Andreas Gryphius. Zarys życia i twórczości, Głogów 1993 (wyd. II – 1997); W. Fleming, Andreas Gryphius, Tübingen 1964; S. Kiedroń, Andreas Gryphius und die Niederlande, Wrocław 1993; V. Mannack, Andreas Gryphius, Stuttgart 1968; E. Pietrzak, Andreas Gryphius in Glogau [w:] Glogau im Wandel der Zeiten - Głogów poprzez wieki, Würzburg 1993; M. Szyrocki, Andrzej Gryphius w trzechsetną rocznicę śmierci [w:] „Sobótka”, nr 3-4,1964; M. Szyrocki, Der junge Gryphius, Berlin 1959; M. Szyrocki, Dzieje literatury niemieckiej, t. I, Warszawa 1969. Antoni Bok [EZG z. 1, 1993 - Gryphius Andreas]


Die geliebte Dornrose (Ukochana kolczasta róża)

W 1660 r. Andreas Gryphius napisał oryginalną dramę, składajacą sie z dwóch części (Mischspiele) Verlibtes Gespenst (Zakochany upiór) i Die geliebte Dornrose (Ukochana kolczasta róża). Podwójna komedia powstała z okazji zaślubin księżniczki Marii Charlotte von Pflaz-Simmern z księciem piastowskim Jerzym III z Brzegu. Książę przybył do Głogowa po swoją wybrankę w otoczeniu licznego towarzystwa. Głównym punktem uroczystości była premiera komedii Gryphiusa, odegrana przez teatr jezuicki 10 X 1660 na głogowskim rynku. Zakochany Upiór, którego akcja dzieje się w kręgu miejskiego patrycjatu, głosi pochwałę miłości. Utwór napisany został językiem kunsztownej poezji. W jego akcję wpleciona została, w formie intermediów, komedia Ukochana kolczasta róża, napisana prozą. Przedstawia ona perypetie miłosne bohaterów z ludu wiejskiego. Przy okazji tej historii autor pokazuje chłopów śląskich w sposób bardzo realistyczny. Świetna postać dzierżawcy majątku, który będąc zarazem sędzią wiejskim, dzięki dozie zdrowego humoru, potrafi rozwiązać liczne wiejskie konflikty. Scena rozprawy sądowej była przyjmowana jako parodia i satyra na ówczesne wiejskie sądownictwo, mając tym samym wymiar społeczno-krytyczny. Sprzeczający się chłopi, stara rajfura i lokalna „czarownica” uzupełniały bogaty, barwny obraz społeczeństwa wiejskiego. Największą wartością tej sztuki jest język, którym posługują się postacie. Gryphius wykorzystał dialekt niemiecko-śląski, którym mówiono na ziemi głogowskiej. Ten świadomy zabieg artystyczny sprawił, że sztuka cieszyła się popularnością przez kolejne stulecia, aż do naszych czasów. W 1929 r., kiedy za dyrekcji Georga Sygudy, oficjalnie inaugurowano otwarcie głogowskiego teatru po ostatniej przebudowie, ponownie wystawiono Ukochaną kolczastą różę. Było to dokładnie 130 lat od chwili powstania Teatru Miejskiego w Głogowie. Literatura: Das war Glogau. Stadt und Land an der Oder 1913-1945, Hannover 1991; H. Hoffman, Die Jesuiten in Glogau, Breslau 1926; M. Szyrocki, Andreas Gryphius w trzechsetną rocznicę śmierci [w:] „Sobótka“ nr 3-4, 1964.

Zbigniew Rybka [EZG z. 4, 1993 - Gryphius Andreas – „Ukochana kolczasta róża”]


Piastus

Śpiewogra („Gesang-Spil”) w sześciu odsłonach, o charakterze komediowym, napisana przez A. Gryphiusa około 1660 r. dla uczczenia narodzin księcia Jerzego Wilhelma (ostatniego Piasta z linii brzesko-legnickiej). Polska prapremiera sztuki w reżyserii Wojciecha Deneki i wykonaniu uczniów PWSP w Zielonej Górze miała miejsce 12 VI 1992 w Głogowie, podczas wręczenia Literackiej Nagrody im. Andreasa Gryphiusa. W Piastusie Gryphius opiewa początki dynastii piastowskiej. Akcja sztuki rozgrywa się w IX w. w Kruszwicy i obrazuje znane wątki z legendarnych dziejów Polski. Dwaj aniołowie w przebraniu pielgrzymów przybywają na dwór władcy Popiela i znajdując tam jedynie rządy krwawej tyranii, powodują jego upadek. W drodze powrotnej przyjmują gościnę u kmiecia Piasta i biorą udział w postrzyżynach jego syna Ziemowita, po czym następuje przepowiednia królewskiej władzy dla rodu Piasta. W finale Gryphius roztacza historyczną wizję potęgi domu piastowskiego aż po XVII w. Fakt napisania tego utworu i okoliczności jego powstania rzucają światło na stosunek Gryphiusa do dynastii piastowskiej i jego z nią związki. Gryphius (podobnie jak inni śląscy pisarze tego okresu) żywił niewątpliwy podziw dla Piastów jako zwornika i symbolu śląskiego dziedzictwa. Pokładał też duże nadzieje w dalszym ich panowaniu. Jako syndyk stanów głogowskich, którą to funkcję przedkładał nad swoje zajęcia literackie, Gryphius utrzymywał bliższe kontakty z dworami Piastów śląskich. Łączyła go z nimi wspólna postawa obrony suwerennych praw Śląska wobec polityki Habsburgów, wyrażającej się w brutalnej rekatolizacji i utrwalaniu rządów absolutnych w krajach cesarstwa. Oprócz Piastusa w literackim dossier Gryphiusa zachowały się również fragmenty utworów dramatycznych o Henryku Pobożnym i św. Jadwidze. „Wzrastaj i zieleń się szczepie piastowy” – pisał z nadzieją Gryphius. Niestety, niefortunne zrządzenia losu w następnych kilkunastu latach położyły kres istnieniu wielowiekowej dynastii.

Literatura: M. Szyrocki, Dzieje literatury niemieckiej, t. I, Warszawa 1969; Andreas Gryphius-Preisverleihung in Glogau Andreas Gryphius-Nagroda 1992 w Głogowie, Esslingen 1992.

Antoni Bok [EZG z. 5, 1993 - Gryphius Andreas – „Piastus”]